कश्मीरनामा – ६

DSC03827

परत येताना जम्मू स्टेशनवर तीन-चार मराठी जवानांचा घोळका होत. झेलम पकडायची होती त्यांना. सुट्टी नुकतीच मंजूर झाल्याने आरक्षण नाही. कुठे घुसायचे, कुठला दरवाजा अडवायचा यावर गप्पा चालू होत्या. आम्ही बाजूलाच उभे होतो, म्हटले जर खुशाली विचारावी… तर चकार बोलेनात. आणि बोललेच तर १-२ शब्दात उत्तर संपायचे. त्यांचा एक ‘सर’ पण तिथेच उभा होता. तो २-३ शब्द बोलला झाले. नंतर कळले की काश्मीर मध्ये राहून राहून असे होते. अनोळखी लोकांशी न बोलणे आणि सिव्हिलियन्स बरोबर गप्पा न मारणे अंगात मुरते म्हणे यांच्या. शेजारी जरी मारामारी चालू असेल तरी ढुंकून बघणार नाहीत म्हणे हे. आपली ड्युटी करत राहणार. चाललंय ते चालू दे. असे का? कश्मीरातला सामान्य माणूस भारतीय सेनेचा पराकोटीचा द्वेष करतो. त्यामुळे यांनी पण जास्त भांडण नको म्हणून तुम्ही तुमचे काम करा आम्ही आमचे करतो असा पवित्रा घेतला असावा… हा एक बोर्ड बघा – श्रीनगरमध्ये एका बागेच्या बाहेर लावला आहे – जवानांना तिकीटाशिवाय प्रवेश नाही. ऑपरेशन सद्भावना कसे चालवले कोणास ठाऊक.

WP_20130603_052

आम्हाला पुलवामा बघायची इच्छा होती, पण एक माणूस म्हणाला तुम्हाला पाहिजे तिथे भटका पण हायवे सोडून जाऊ नका. आडरस्त्याची गावे म्हणजे कधी काय होईल सांगता यायचे नाही. आणि झालेही तसेच. ज्या दिवशी आम्ही तिथे जाणे अपेक्षित होते त्याच दिवशी जैश-ए-मुहम्मदचा कोणी अतिरेकी तिथे आला, २-३ ग्रेनेड्स फेकले, गोळाबारी झाली आणि मेला. कश्मीरला जायच्या आधीचा दिवस, पेपरात बातमी होती कि कोणी २-३ दहशतवादी मारले म्हणून. जम्मू-श्रीनगर प्रवासात लोकांच्या त्याच गप्पा चालू होत्या. म्हणे तो चांगला शिकलेला होता, इंजिनियर होता, त्या भागात आतापर्यंत कधी दहशतवादी निघाला नाही… वगैरे वगैरे. कोणीही मारला गेला या लोकांना पहिली शंका येते म्हणजे ते एन्काउन्टर असणार म्हणून, आणि एक निर्दोष कश्मिरी मारला गेला याचा कळवळा. खरे खोटे कोणास ठाऊक. एका मित्राला दल तलावात शिकारा चालवणारा म्हणाला होता – पुढच्या आठवड्यात मनमोहन आणि सोनिया येत आहेत – तेव्हा एक तरी घटना घडणारच – दोनचार कश्मिरी मरणारच – त्याशिवाय हे लोक हिम्मत दाखवून आले असे दिसेलच कसे? आणि झालेही तसेच. बहुतेक कश्मीरी लोक गेली ३० वर्षे कायकाय बघून कमालीची साशंक झालीयेत. तुम्ही काहीही सांगा, त्यांना त्यात काहीना काही गोम दिसते.

मागेच त्यांची एक मशीद जळून गेली. शेकडो वर्ष जुन्या मशिदी आहेत, लाकडाच्या आहेत. इवलेसे कारण पण पुरते आग लागायला आणि एकदा आग लागली कि अख्खी मशीद भस्मसात. तर त्यावरही सरकार नीट संरक्षण देत नाही, आर्मीच्या छावणीतून आग विझवायला बंब मुद्दाम उशिरा पाठवतात वगैरे ओरड झाली होती. अगदी काहीही वाईट झाली की लगेच भारत सरकार.

पोलिस हा आपला मित्र असतो, त्या न्यायाने सैनिक पण मित्रच झाला. आणि कश्मीर सारख्या ठिकाणी तर त्यांचाच मोठा आधार. पण जातानाच अनेकांनी बजावून सांगितले होते – काही झाले तरी सैनिकांच्या जवळ जाऊ नकोस गप्पा मारू नकोस. एकतर लोकल साशंकतेने बघतात आणि दुसरे म्हणजे सैनिकाच अतिरेक्यांचे टार्गेट असतात – प्रवासी नाही. तेव्हा नेमका आपण तिथे बोलायला जायला आणि गोळीबारी सुरु व्हायला… त्यापेक्षा दूर राहणे बरे.

मात्र एका बीएसेफच्या जवानाशी चर्चा करायला मिळाली. गौडा होता, हसनचा. घरी कॉफीची शेती असूनही बेटा जवान बनला. त्याच्या हातात इन्सास होती. रिकामा होता, आरामात होता आणि मूडही चांगला होता तेव्हा इन्सासबद्दल प्रश्न विचारले – कशी आहे, काय अडचण आहे वगैरे. आपल्या डीआरडीओ ने बनवलेली ही बंदूक – तीनचार वेगवेगळे मॉडेल्स एकत्र करून बनवली आहे – बऱ्यापैकी बरी आहे. आपण नेपाळला निर्यात पण करतो म्हणे. कारगिलच्या वेळेस मात्र जर दगा दिला असे ऐकिवात आहे. इतक्या थंड हवामानात त्याचा सेमी-ऑटोमॅटीक मोड नीट काम करेना. मधेच जॅम वगैरे व्हायची. याबद्दल अधिकृतरित्या कोणी काही सांगत नाही पण अशी वदंता आहे. पण चला, काहीच नसण्यापेक्षा आता किमान टीका करायला तरी आपल्याकडे आपण बनवलेले आपले हत्यार आहे – हेही नसे थोडके.

DSC03773

आफ्स्पा विषयी कोणाशी चर्चा करायची संधी मिळाली नाही. त्यात काय बदल केले की यांचे समाधान होऊ शकेल, नेमकी अडचण काय आहे याविषयी चर्चा करावा असा माणूसच नाही सापडला ३-४ दिवसात. लँडमाइन्स बद्दल पण नाही. सीमेवर म्हणे अजून अनेक सापडतात, खास करून पूंछ भागात. ओटावा करारात भारत आणि पाकिस्तान दोघेशी शामिल नाहीयेत.

रस्त्यावरून सारख्या मिलिटरीच्या कोणत्या न कोणत्या गाड्या जातयेत असतात. मधेच काही अँटी-लँडमाइन्स गाड्या दिसल्या तर काही अँन्टेना लावून फिरणाऱ्या. या गाड्या बहुतेक संदेश पकडायला असाव्यात. मागे म्हणालो होतो कि एका मित्राचे वडील मराठा लाईट मध्ये होते, ते जेव्हा आरआर मध्ये सर्व्ह करायला इथे होते तेव्हाची गोष्ट. शत्रूला पण माहित असते कि आपली फ्रिक्वेन्सी भारतीय सैन्याला माहित आहे अन ते ऐकत आहेत. तेव्हा संदेश तर कोड-भाषेतच चालतो आणि मधेच जरा मजा म्हणून ते भारतीय सैन्याला दोन-चार शिव्या पण हासडून देतात हिंदीतून. तेवढीच मजा… असा संदेश ऐकणाऱ्याला त्यांच्या बोलीभाषेत स्पॅरो म्हणतात.

क्रमशः

कश्मीरनामा – ५

जवान मद्दड असतात? बहुतेक. जर सगळेच विचार करायला लागले तर सावळा गोंधळ नाही का उडणार? आर्मी म्हणजे काय लोकशाही वाटली का? हवालदार जास्त डोके वापरायला लागला तर इंस्पॅक्टरचे काय काम? यात अपमानास्पद काहीच नाही. जवानाला विचार करायला शिकवले जातच नाही. आज्ञा पाळायला शिकवले जाते. You are not to ask why, you are but to do or die. ते असतातच गरम डोक्याचे आणि तसेच असायला हवेत. फक्त त्यांची ती एनर्जी कुठे-कधी वापरायची याची कला त्यांच्या कमिशन्ड ऑफिसरकडे असते.

India Pakistan Border

गरम डोक्याचे म्हणजे किती गरम डोक्याचे? सीमेवर म्हणे टेहेळणी-बंकर्स असतात. त्यात सैनिक कायमचा बंदूक रोखून बसला असतो. जसा आपल्याकडून तसेच सीमेपलीकडून. आणि तसेच तासन-तास थांबायचं म्हणजे कंटाळवाणे काम. मग मागे रेडियो चालू असतो. त्यावर कधी ‘आप की पसंद’ तर कधी क्रिकेट कॉमेंटरी चालू असते. एकदा असेच भारत पाकिस्तान मॅच चालू होती. सचिनने ५० रन्स केले. ‘घे साल्या हरामखोर पाक्या दोन’ म्हणून आपल्या सैनिकाने इकडून गोळीबारी सुरु केली. दोन-चार गोळ्या अशाच सोडून दिल्या त्या दिशेने. मग सचिन बाद झाला तेव्हा तिकडून १०-२० गोळ्या आल्या. पाकी पण रेडियो लावून बसले असणार. मग तर सिलसिलाच सुरु झाला. मैदानात एक चौका पडला कि इथे चार गोळ्या सुटायच्या. यात अतिशयोक्ती नाही. असे अनेक वेळा घडले आहे. सीमेवर लोक फ्रस्ट्रेशन दूर करायला काहीही करू शकतात. एका मित्राचे वडील ‘मराठा लाईट इंफ्रंट्री’मध्ये होते. ते म्हणायचे की सैनिकाला खरेच डोके नसते त्यामुळे काम नसेल तर भांडणे करत बसतात. मारामारी, उचापत्या काही कमी नाहीत. एखाद्याचे डोके पण फोडतील उगीच. म्हणूनच काम नसेल तर त्याला खड्डे खणायला आणि ते परत बुजवायला सांगायला लागते. He must always be occupied, anyhow.

भारताचे आधुनिक मिलिटरी स्ट्रक्चर ही इंग्रजांची विरासत. त्यातच मग मराठा-बिहार-मद्रास-राजपूत-गोरखा-महार रेजिमेंट आल्या. एकेका भागाला आणि एकेका कम्युनिटीला इंग्रज जसे आपल्या अधिपत्याखाली आणत गेले तसतशा या रेजीमेंट्स बनत गेल्या. त्यांच्या उपयोग करून उरलेले भारतीय आणि उरलेला भारत त्यांनी जिंकला. आजच्या मद्रास रेजिमेंटचे चिन्ह पहिले आहे कधी? दोन तलवारी, मध्यात एक ढाल आणि त्यावर एक हत्ती. हत्ती? हा हत्ती त्यांनी असाईच्या युद्धात मराठ्यांना धूळ चारून जिंकून नेला होता. हा त्यांचा दैदिप्यमान युद्ध इतिहास आहे. युद्ध अवघड होते, मराठे बळजोर होते, पण यांचा सेनानी आर्थर वेलस्ली होता. १८०३ ची गोष्ट. मद्रास रेजिमेंटने युद्ध जिंकले. त्याचा त्यांना आजही प्रचंड अभिमान आहे. पण आता स्वातंत्र्यानंतर?

भारतीय संविधानात आपण म्हटले आहे कि आपण जात-पात-धर्म-लिंग-प्रदेश यावरून भेदाभेद करणार नाही. पण मग अजूनही कुमाऊ-गढवाल-डोग्रा-जाट-मराठा-बिहार-मद्रास-राजपूत-गोरखा-महार रेजिमेंट्स का? पूर्वी म्हणे पुण्याच्या शासकीय इंजिनिअरिंग कॉलेजात तीन वेगवेगळ्या चुली पेटत असत. एक हिंदू एक ख्रिश्चन अन एक असेच काहीतरी. तसेच पूर्वी आणि अजूनही भारतात एकात्मतेची भावना अजून एवढी नाही. काही मराठी लोकांना भैय्या आवडत नाहीत. राजपुतांना मुसलमान चालत नाही. हिंदी भाषकांना मद्रासी उपरे वाटतात तर असामी म्हणे चीनी वाटतो आणि शिखांनाही मुसलमानांचा राग. यात योग्यायोग्य बाजूला राहू दे. तो विषय इथे नाही. पण अशा लोकांना एकत्र घेऊन सैन्य चालेल काय? ते खांद्याला खांदा भिडवून लढतीलही एकवेळ पण शांततेच्या काळात? परस्पर विद्वेष आहे की नाही हा भाग सोडा. पण रोज खाणे-पिणे एकत्र करायचे असते. आधीच सांगितल्या प्रमाणे सैनिकांना गरम डोक्याचे बनवले जाते, त्याना शांत डोक्याने विचार करायला शिकवला जात नाही आणि बुद्धि चालवायचे काम तर त्यांच्या ऑफिसरचे असते. रोज काही ना काही खुराफ़ात निघणारच, फालतू कारणावरून भांडण होणारच. तेव्हा ते वेगळे राहिलेलेच बरे. जेव्हा सबंध भारत युनिफॉर्म व्हायचा तो होवो पण तोपर्यंत तरी हे असेच राहणार. १९७० साली जेव्हा आपण ‘नागा रेजिमेंट’ बनवली ती पण प्रांतीय आधारावरच. काही रेजीमेंट्स आहेत त्यामध्ये सर्व-प्रांतीय लोक घेतात. पॅराशूट, किंवा काही आर्मर्ड रेजीमेंट्स. पण त्यामध्ये काम पण असे असते कि नुसते गरम-मिजाजवाले सैनिक तिथे नसतात. त्यांच्या शिकवणुकी वेगळ्या असतात.

तरीही आपण एक प्रयत्न करून पहिला. ‘राष्ट्रीय रायफल्स’चा. ८० दशकाच्या शेवटी घुसखोरी आणि दहशतवादी करावया वाढल्या. आर्मीचे ट्रेनिंग पुरे पडेना. नागा, मिझोरम, मणिपूर, श्रीलंका इथला अनुभव वेगळा होता, लोक वेगळे होते, भूगोल वेगळा होता. अशा इंसर्जन्सी एरियात मुख्य काम असते एरिया डॉमिनेशन. त्यासाठी ‘ग्रीड सिस्टीम’ वापरतात. पण कश्मीर खोऱ्यात मुख्य अडचण म्हणजे इथली घन-लोकसंख्या. अशा ठिकाणी ‘फायर पॉवर’चे कव्हर देणे मुश्किल. लवकर हालचाली करणे, गावाला घेराव घालून पटकन अतिरेकी मारणे – सोप्पे काम नाही. आपली एक प्रचंड शौर्यवान आणि हायली डेकोरेटेड ‘वीर भोग्य वसुंधरा’वाली ‘राजपुताना रायफल्स’ पण पुरेशी उपयोगी पडत नव्हती. कारवाया यशस्वी होईनात. कॅजुअल्टीज वाढायला लागल्या. स्थानिक लोकांचा पाठींबा बिलकुल नाही. अशा ठिकाणी काम करायला वेगळ्या तरकिबी लागतात.

आणि राज्य पोलिस, सीआपीएफ, मिलिटरी इंटेलिजन्स, आईबी, रॉ, बीएसएफ यांच्यात समन्वयाचा गोंधळ. राज्य सरकार केंद्राला मदत करेन, तर आयबीवाले मिलिटरी इंटेलिजन्सला माहिती पुरवेनात. एक रॉ’चा अधिकारी एकदा इन्स्पेक्शनकरता श्रीनगरला गेला होता. तिथे शंकराचार्य टेकडी आहे. त्यावर गेला तर तिथे एकाच फ्रिकवेन्सी रेंज’च्या ६ अँटेना, शत्रूचे बोलणे चोरून ऐकायला. त्याला कळेचना. बर या काय स्वस्तातल्या नसतात. सगळ्या खास मागणी नोंदवून आयात केलेल्या. जरा चौकशी केली तर कळले कि भारतात अनेक विभागांच्या अनेक गुप्तहेर संस्था आहेत. त्यांच्या अँटेना वेगवेगळ्या असतात कारण त्या एकमेकांबरोबर माहिती शेअर करत नाहीत… कारण काय तर दुसऱ्याबद्दल डिस्ट्रस्ट आणि श्रेयासाठी धडपड. जर कुठ्न टीप मिळालीच तर पोलिस आधी जाणार कि आर्मी? कोणाचे फोटो छापून येणार आणि कोणाला बढती मिळणार? मेडल्स पोलिसांना कि आर्मीला? कोणी सिव्हिलियन मेला तर जबाबदारी कोणाची? काही अंशी अशा प्रकारची स्पर्धा हेल्दी असते पण त्याचा अतिरेक झाला की मग उलटायला लागते. यावर अनेक उपाय करण्यात आले, करण्यात येत आहेत. स्टँडर्ड ऑपरेशन प्रोसिजर्स आहेत, आफ्स्पा’मध्ये पण काही बदल केले आहेत. तरीही थोडेफार चालूच असते. आणि हे रोजरोजचे काम. आर्मी काय कायमस्वरूपी उपलब्ध नसते. तिला पाचारण करावे लागते. त्याची प्रोसिजर असते, त्याला वेळ लागतो. कायमस्वरूपी ठाण मांडून बसायचे तर ‘असम रायफल्स’ सारखे काहीतरी हवे. त्यासाठी मग ‘राष्ट्रीय रायफल्स’ ची स्थापना केली. यांचे काम म्हणजे मुलकी भागात अतिरेक्यांना पायबंद घालणे.

Rashtriya Rifles

आणि इथेच गम्मत झाली. ‘राष्ट्रीय रायफल्स’ (आरआर) उभी करताना आपण सर्व-प्रांतीय सैनिक एकाच युनिट मध्ये गोळा केले. त्यावरचे कमिशन्ड ऑफिसर कष्टाळू, प्रामाणिक आणि सैनिकांविषयी प्रेम असणारे होते. सोयी सुविधा पण ठीकठाक होत्या. पण ते पुरेना. हे भांडत बसायचे. त्यातही अनेक इतर रेजीमेंट्स मधून तात्पुरते सैनिक येणार आणि जाणार – ही व्यवस्था कोलमडली. असंख्य अडचणी निर्माण झाल्या. शिस्तीचा पुरा बोजवारा उडाला. अनेक इतर ठिकाणाचे ऑफिसर पण त्रासदायक लोकांना बाजूला काढायला तात्पुरते आरआर मध्ये पाठवू लागले. आता महत्वाची गोष्ट अशी की ‘लो इंटेन्सीटी’ युद्धात हालचाली असतात त्या छोट्या फॉर्मेशन्स’च्या असतात. त्यासाठी ज्युनिअर अधिकारी सक्षम लागतात. मोठ्या लोकांचे फार काम नसते. पण तसे चांगले अधिकारी बाकीचे रेजिमेंटवाले सोडायला तयार होईनात. शेवटी ती पद्धत बंद केली आणि मग प्रत्येक रेजिमेंट मध्ये दोन बटालीयन्स आरआर साठी डेडीकेट करण्यात आल्या. आता ते २-३ वर्षे कश्मीर मध्ये काढतात आणि मग परत आपल्या मूळ ठिकाणी येतात. १९९५ साली ५००० स्ट्रेन्थ असलेली आरआर आता बरीच मोठी झाली आहे.

यांनी खोऱ्याचे अनेक भाग केले अन तिथे त्यांच्या कंपन्या ठेवल्या. व्हिक्टर, रोमियो, डेल्टा, किलो अशी यांची नावे. एकूण १२ सेक्टर्स आहेत. त्यातली १७वी बटालियन ही मराठा लाईट इंफंट्रीची असते. काउंटर-इंसर्जन्सी आणि इंटेलिजन्स यांचा फार जवळचा संबंध. आणि इंटेलिजन्स यशस्वी व्हायला हवा तर कोऑपरेशन हवे. त्यासाठी मग पोलीस, बीएसएफ, आर्मी सर्वांनी एकत्र काम करायला हवे. मग त्यासाठी युनिफोर्म ‘कमांड अँड कंट्रोल’ स्ट्रक्चर हवे. आरआर म्हणूनच आहे गृहखात्याच्या अखात्यारीखाली. मात्र हि पॅरा-मिलिटरी नाही. यांचे वाक्य ‘दृढता और वीरता.’ यांनी कश्मीर गाजवला. पंजाबमध्ये पण काम केले. कारगिलच्या वेळेस आपली योग्यता दाखवून दिली.

पण स्थानिकांचे काय? घुसखोरी, दहशतवादी एकीकडून आणि दुसरीकडून आर्मी, मध्ये कचाटीत सापडलेले स्थानिक.

क्रमशः

कश्मीरनामा – ४

कश्मीर म्हणजे जणू एक मोठ्ठीच्या मोठ्ठी लष्करी छावणी. लाखो सैनिक, अनेक भारतीय सेना, त्यांचे क्वार्टर्स आणि हेड-क्वार्टर्स, कोंव्होय सारखे ये जा करत आहेत, त्यामुळे वाहतूकीचा खोळंबा.

Indian Army Convoy

जम्मू ते श्रीनगर हा सध्याचा रस्ता बांधला गेला स्वातंत्र्यानंतर. पूर्वीचा रस्ता होता गुरुदासपूरमार्गे जो कि आता पाकिस्तानात आहे. त्यामुळे जेव्हा ४७ चे युद्ध सुरु झाले तेव्हा तिथे सैनिक पाठवायला रस्ताच नाही. कबालीवले मुजफ्फराबाद, डोमेल करत करत पूंछपर्यंत आले तेव्हा कुठे आपण हालचाल सुरु केली. विलीनीकरण झाले आणि आपण मग सगळे सैनिक हवाईमार्गे श्रीनगर विमानतळावर उतरवले. नंतर लवकरच हा रस्ता बांधायला घेतला. हा रस्ता बांधणे तसे जिकीरीचे काम. बीआरओने बरेच कष्ट घेतले. पण बांधताना अनेक इंजिनिअर, लेबर मेले. कधी रस्त्याची आखणी करताना, तर कधी भूसुरुंगात सापडून तर कधी दरड कोसळून किंवा कधी स्वतः दरीत कोसळून. यातल्या अनेकांची थडगी आजही जागोजागी दिसतात. यादगारी. वळणा-वळणावर असे फोटो, थडगी, चबुतरे आहेत.

हा रस्ता म्हणजे ‘एनएच-१ए’ दिल्ली-जम्मू-श्रीनगर-द्रास-कारगिल-लेह. हिवाळ्यात बंद पडतो. एक इच्छा होती, कोंव्होय पहावा. पहाडीतून रस्ता यावा, मागे हिमशिखरे असावीत, आपण बाजूला उभे असावे, आणि असाच एक लांबलचक आर्मी ट्रक्सचा तांडा जावा… न संपणारा… आणि मग आपण कोणाला तरी हात दाखवावा, ड्रायव्हरने पण हात दाखवावा. एकदम फिल्मी. पण जेव्हा एक बघायला मिळाला तेव्हा नेमका मी अर्धवट झोपेत. चायला. एकच कोंव्होय बघायला मिळाला. पूर्वी असे कोंव्होय खूप जात असत. सारखी वर्दळ. वाहतुक बंद. सध्या लोकांचा सैन्यावरचा रोष कमी व्हावा म्हणून जमेल तेवढा प्रवास हे कोंव्होय फक्त रात्रीच करतात. जनतेच्या जेवढे कमी दृष्टीपथात पडून तेवढे बरे म्हणून. दृष्टीआड सृष्टी.

श्रीनगर-कारगिल रस्ता. उन्हाळ्यात कारगिलला जाणारे भरलेले ट्रक्स आणि येणार रिकामे ट्रक्स. आर्मीचे पण आणि प्रायव्हेट पण. हिवाळ्यात लदाखचा रस्ता बंद. रेशन प्रोव्हिजनिंग आधीच करून ठेवायला हवे. एक तास ‘जोझी-ला’ पाशी उभे राहिलात तर किमान ५०-६० तरी ट्रक्स दिसतील. त्यातले बरेच कश्मीर राज्य सरकारने हायर केलेले असतात. अधेमध्ये वीस-तीस ट्रक्सचा आर्मी कोंव्होय. पूर्वी निस्सान आणि शक्तिमान असत १ टनर, पाच टनर वगैरे. चार टनर शक्तिमान – जबलपूरला बनवतात – तो आपण किती वर्षे वापरतो आहोत कुणास ठाऊक. ‘टाट्रा’चे ट्रक्स बनवायचे लायसन्स बीइएमएल कडे आहे. ते पण आपण वापरतो. स्वीडनवरून ‘साब’ कंपनीचे पण ट्रक्स आपण आयात करतो आहोत सध्या. एका ड्रायव्हरला विचारले कि किती पॉवरचे इंजिन आहे तर जाम सांगेन. म्हणे ओफ़िशियल सिक्रेट.

जम्मू-श्रीनगर प्रवास एका सुमो मधून केला. बरोबर होते चार कश्मिरी. अजून जम्मूमधून बाहेर पण नाही पडलो ते एका पोलिसाने अडवले. ‘जे एंड के’ पोलिस. रुबाबात सुमो ड्रायव्हरकडून २०० रुपये घेऊन सोडले. लगेच बाजूचा मुलगा म्हणतो कसा – ‘इसी लिये हम आझादी चाहते है.’ आता हे लुटणारे लोक त्यांचेच आहेत हे त्याला दिसत नव्हते. फक्त सरकार आणि काहीही सरकारी असले की त्याचा प्रचंड राग. त्यातही आर्मी म्हणजे ‘हेट-ऑब्जेक्ट.’ ‘हमेशा मुस्तईद’वाले १-२ फलक दिसले. मराठीतल्या ‘सदैव तत्पर’ सारखे. लोकल पोलिसांमध्ये तिकडचा तरुण भरती होताना दिसला. असेही नोकरीचे पर्याय फारच कमी, शिक्षणाची तशीही बोम्बच, आणि सरकारचा राग. लोकल तरुणांना पोलिसात भरती करून घ्यायचा उपाय गेले दशकभर चालू आहे. एकाच दगडात अनेक पक्षी. दगड मारणारे हात आणि त्यावर लाठी चालवणारे दोघेही काश्मीरी. नोकरीचा प्रश्न कमी झाला तर रिकामे लोक कमी. आणि सरकारच्या इंटरेस्ट मध्ये स्थानिकांचे हितसंबंध गुंतले की भारतीय राज्याची तेवढीच अधिक ‘लेजिटीमसि.’ भारतीय सेनेमध्ये मात्र कश्मिरी तरुण फार नाही.

जम्मू-श्रीनगर प्रवास किमान ९ तासांचा. यात ४ वेळा पोलिसांनी अडवले. वाटले आता हा मुलगा बाहेर येउन दगड फेकायला लागतो की काय. यात पण गम्मत आहे. जम्मू पासिंग ची गाडी दिसली की अडवलीच. आणि श्रीनगर पासिंग असेल तर बऱ्याचदा सोडून देतात असे दिसले.

मग आले उधमपूर. उधमपूर म्हणजे आर्मीच्या नॉर्दर्न कमांडचे हेडक्वार्टर. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना फक्त त्यांच्याच वसाहती, इमारती वगैरे. जागोजागी भारताचे आणि पाकिस्तानचे रणगाडे ठेवलेले. भारताच्या रणगाड्याचे नळकांडे वरती तर पाकिस्तानचे शरण आल्यागत खालमुंडी. त्याचबरोबर उधमपूर हे एयरफोर्सचे ‘फोरवर्ड बेस सपोर्ट युनिट’ पण आहे. असे एकूण १९-२० युनिट्स भारतभर पसरलेले आहेत. कश्मीर खोऱ्यात अवंतीपूरला पण असेच एक युनिट आहे. उधमपूरचे मुख्य लष्करी महत्व इंग्रजांना जे होते ‘ग्रेट गेम’च्या काळात रशिया विरुद्ध. पण पाकिस्तान-निर्मिती नंतर भारताचा मध्य आशियाशी तसाही संबंध राहिला नाही. आणि आक्रमकपणा आमच्या अंगात कधी फारसा नव्हता. त्यामुळे ते बंद करण्यात आले होते. इंदिरा गांधींच्या काळात जेव्हा ‘८ गोरखा’चे सॅम माणेकशा आर्मी चीफ होते त्यांनी पुन्हा सुरु करवले.

पुढचा प्रवास. जागोजागी सीआरपीएफ-चे जवान रस्त्यावर गस्ती घालत होते. उधमपूर नंतर पीरपान्जाल पर्वतरांग सुरु होते. अनेक जागी थडगी तर होतीच ,जवानांच्या गस्ती चालूच होत्या. कुठे सीआरपीएफ-च्या एखाद्या बटालियन चे हेडक्वार्टर लागत असे. ‘बनिहाल पास’च्या पुढे ११८ बटालियन. काझीगुंड नंतर १२७ बटालियन. त्यांची पाटी पण ‘सीआरपीएफ सदा अजय, भारत माता कि जय’ जागोजागी होती. किंवा ‘सेवा और भक्ती’ वाले बोर्ड. बॉर्डर रोड्सचे ‘ऑपरेशन बिकन’ तर गेली चार दशके चालू आहे. हिमालयातल्या या भागात रस्ते बांधायचे. हजारो कोटी खर्च केलेत आता पर्यंत. कारण शेवटी जोपर्यंत रस्ता ताब्यात आहे तोपर्यंत खोऱ्यावर कंट्रोल. त्यासाठीच दहशतवादी पण नेहमीच रस्ता बंद करायला बघतात. आणि मुख्य सगळी लष्करी ठाणी आणि गस्ती रस्ते मोकळे ठेवायला. बाकी आतल्या खेड्यात कोण मरायचे ते मरो. साहजिकच आहे म्हणा. पाकिस्तानने युद्धाची सुरुवात पण ‘अखनूर’ पासून केली होती. हा इथला ‘चिकन्स नेक’ एकदा दाबला की कश्मीरला जवळजवळ गळफासच. जसे पूर्वेकडे सिलीगुडी तसे इथे तेव्हा अखनूर होते. आणि हा ‘बनिहाल पास’चा बोगदा – त्याच्या सुरक्षेला तर अख्खे एक युनिटच आहे. जबरदस्त माहोल.

DSC03480

कारगिल नंतर आलेले शहाणपण, आपण नवा रस्ता बांधायला जोमाने सुरुवात केली. बराचसा भाग शापूरजी पालनजीची ‘आफ्कोंस’ही उपकंपनी बांधत आहे. मोठमोठाली यंत्रे, शेकडो कामगार, उंचच्या उंच ब्रीजेस… अखंड चालूच आहे गेली कित्येक वर्षे. त्याचबरोबर कटराच्या पुढे रल्वे जावी म्हणू पण इरकॉनचे (भारतीय रेल्वेची बांधकाम कंपनी) जोरदार प्रयत्न चालू आहेत. स्थानिकांना आनंदपण आहे आणि दुःखपण. रस्त्यामुळे होणारे फायदे तर दिसत आहेत पण त्याचबरोबर त्यांचे वेगळेपण आणि एकाकीपणा संपुष्टात येणार कि काय याची भीती पण बोलण्यात जाणवली.

श्रीनगरला दक्षिणेकडून एन्ट्री मारताना पहिल्यांदा येतो तो ‘बदामी बाग’ एरिया. इथे पण फक्त आर्मीच. श्रीनगरची सारी छावणी इथे आहे. बाजूला बसलेला मुलगा भारताविरुद्ध बोलून बोलून जरा थकला म्हणून कि काय आम्हाला थोडे बरे वाटावे याकरता तो ‘ऑपरेशन सद्भावना’ विषयी बरे बोलायला लागला. आर्मीने म्हणे काही शाळा बांधल्या, पूल बांधले, इस्पितळे उभारली वगैरे. श्रीनगरला एक किडनीसाठी वेगळे इस्पितळ आर्मीने उभारलेले दिसले. एक लहान मुलांची शाळा रस्त्यात होती. दहशतवादी हल्ल्यात आई-वडील गमावलेल्या मुलांसाठी. आर्मीचीच होती. पण त्याच्याही बाहेर भले मोठे तारेचे कुंपण. उंच भिंती. गेटपाशी एक बंकर. एके-४७ घेतलेला एक जवान. ही लहान मुले शिकायला रोज इथे येतात?

पहिल्या रात्री मुक्काम केला तो लाल चौकात. जर धाकधूकच. सगळ्यात कुप्रसिद्ध भाग कुठला असेल श्रीनगरमधला तर लाल चौक. इथेच हल्ले होतात, बॉम्ब फुटतात. इथे म्हणे तिरंगा फडकावून देत नाहीत. चौकात २ आर्मर्ड व्हेहिकल्स, ५-६ जवान आणि एक तारेचे वेटोळे कुंपण. पण त्याची कुणी फारशी फिकीर करत नव्हते. रोजचाच नजारा असावा. रात्र गेली आणि हॉटेल मध्ये सकाळी सकाळी दोन जवान घुसले. खतावण्या तपासल्या आणि परतले. हे पण रोजचेच असावे.

DSC03814

वेगवेगळ्या सेनांनी भाग आणि कामे वाटून घेतले आहेत. भारतीय सेना काय कायम सीमेवर नसते. गरज पडेल तेव्हा अन तसे ते छावणीबाहेर पडतात. अशा अनेक छावण्या खोऱ्यात आहेत. बदामी बाग हा तसाच एक भाग. पाकिस्तान सीमा सांभाळायला बीएसएफ तर चीन सीमेवरती आयटीबीपी. काही काही ठिकाणी मात्र लष्कर आहे. स्थानिक रखवालदारी, लहानसहान कामे, बंदोबस्त ड्यूटी वगैरे राज्य सरकारचे पोलिस. सिव्हिल भागात बहुतांश ठिकाणी सीआरपीएफ. त्यांचे मुख्य काम रस्त्यांची व इतर क्रिटीकल इन्फ्राची सुरक्षा. त्यासाठी गस्ती घालणे, सर्च ऑपरेशन्स, बंकर्समध्ये राहणे वगैरे काम करतात. आणि जनसामान्यांना सांगायला पण तेवढेच बरे – आम्ही इथे सेनेला पाचारण नाही केले हो, सीआरपीएफ ही तर रिझर्व्ह पोलिस फोर्स आहे लष्कर नाही. श्रीनगरच्या पूर्वेच्या काही भागात मात्र बीएसएफ आहे. तिथे म्हणे सगळे हाय प्रोफाईल लोक राहतात. राजभवन पण तिथेच आहे, दलच्या पूर्वेकडे. त्याचीही सुरक्षा बीएसएफ-कडेच. मुलकी भागात अजून एक म्हणजे भारतीय लष्कराची ‘राष्ट्रीय रायफल्स.’ भारतीय लष्कराचे मुख्य ट्रेनिंग हे सीमेवरचे आणि आक्रमण-सरंक्षणाचे. त्यांना मुलकी भागात जाऊन दहशतवादी पकडायचे प्रशिक्षण नव्हते, ना तशी काही योजना होती. त्यासाठी आपण बांधली ‘राष्ट्रीय रायफल्स.’ हे लोक सर्च-एंड-सीझर, टीप मिळाली कि पाळत ठेवून हल्ला करणे, माग काढणे वगैरे करतात. ही ‘राष्ट्रीय रायफल्स’ कशी सुरु झाली त्याचा किस्सा पण मोठा रंजक आहे.

क्रमशः

आजच्या बातम्या..!

भाग १ –

सोव्हिएत युनिअनने अफगानिस्तानमधून माघार घेतल्यावर तिथल्या मुजाहिदीनांना वाटले की त्यांचा विजय झाला. एकच उन्माद आणि जल्लोष. रशियन तर गेले पण जिहाद असा थोडक्यात कधी संपतो का? त्यांच्याकडे शक्ती होती, हत्यारे होती, स्किल्स होती, मनुष्यबळ होते आणि आता जबरदस्त आत्मविश्वास देखील. एका जागतिक महासत्तेला हरवणे म्हणजे खायची गोष्ट नाही. पण हे लोक मग तिथेच थांबले नाहीत. ते घुसले जम्मू-कश्मीर मध्ये… जिहादचा नारा देत. त्याला पार्श्वभूमी होती ८७च्या निवडणुकीमध्ये केंद्राने केलेल्या चुकांची. आणि तिथून सुरु होतो कश्मीर मधील घुसखोरीचा आधुनिक कालखंड. त्याची परिणती कशात झाली? एक – राष्ट्रीय रायफल्स ची स्थापना. म्हणजेच सीमेव्यातिरिक्त नागरी भागात लष्कराची प्रचंड नेमणूक. आणि त्यासाठीचा अत्यावश्यक भाग म्हणजे दोन – आफ्स्पा जो की फक्त पूर्वांचलातील राज्यांसाठी होता त्याला कश्मीर मध्ये लागू करणे. तेव्हाच पंडितांनापण हुसकावून लावण्यात आले. बऱ्याच लोकांना यासीन मलिक वगैरे माणसे पण आठवत असतील.

भाग २ –

आता आपण गेल्या काही दिवसात आलेल्या दोन बातम्या पाहू –

१ ऑगस्ट – सिंकीआंग मधील मुस्लीम अलहदगीला पाकिस्तानातून होणारी मदत ताबडतोब थांबवावी – चीन

१० ऑक्टोबर – चीन पाकिस्तान रेल्वे मध्ये चीन मोठी गुंतवणूक करणार.

१२ ऑक्टोबर – पाकव्याप्त कश्मीर मधील चीनी सैनिकांची उपस्थिती चिंताजनक – भारत

भाग ३ –

मागच्या वर्षी हुंझा प्रांतात अताबादजवळ झालेल्या भूस्खलनात काराकोरम हायवे (जो इस्लामाबादला चीनशी जोडतो आणि पाकव्याप्त कश्मिरातून जातो) बंद पडला होता. साधारणतः हिमालयातले रस्ते नदीच्या किनाऱ्याने जातात. भूस्खलनामुळे नदीप्रवाह थांबला आणि प्रचंड मोठे नैसर्गिक धरण तयार झाले. आता ते फोडले तर त्याखालची गावे वाहून जातील आणि नाही फोडले तर रस्ता बंद. या विवंचनेत बरेच दिवस काढल्यावर शेवटी चीनी तंत्रज्ञांना आणि सैनिकांना पाचारण करण्यात आले. त्यांनीच तो रस्ता बांधला होता. त्यांनी त्याच्या थोडा वरून दुसरा रस्ता बांधून दिला आणि पाकिस्तान-चीन खुष्कीचा मार्ग पुन्हा सुरु झाला. या कारणामुळे चीनी सैन्य पाकव्याप्त कश्मीर मध्ये तेव्हापासून किंवा त्याच्याही पूर्वीपासून आहे. त्यात त्यांनी आता रेल्वे बांधायला घेतली आहे. त्यात नवे काय आहे? (चिंता तर पूर्वीपासूनच करतोच आहे, कारण आपल्याला तेवढेच करता येते) मग ही १२ ऑक्टोबर ची बातमी का?

भाग ४ –

आता हे तीनही भाग जोडले की लक्षात येईल.

अमेरिका हळूहळू अफगाणिस्तानातील आपले सैन्य कमी करत आहे. तिकडे पश्तून तालिबान, पाकिस्तानी तालिबान, आणि ताजिक व हाजरा लोकांची नॉर्दर्न अलायन्स जोरदार कार्यरत आहेत. यांना हळू हळू मोकळे रान मिळेल. मग ते परत कश्मीर मध्ये आणि सिंकीआंग मध्ये घुसून जिहाद पसरवण्याचा प्रयत्न करणार हे साहजिकच आहे. पाकिस्तानची आधीच स्वतःची वाट लागली आहे. कराची मध्ये रोज होणाऱ्या १५-२० कत्तली, उर्दू मुहाजिर-पश्तून-सिंधी लढा, बलुच लोकांचा जोरदार लढा, सरऐकी आणि बहवालपूर सुभे तयार करायचे की नाही, गेल्या वर्षी आलेला प्रचंड पूर, अमेरिकेने थांबवलेली मदत, विजेची अती-प्रचंड कमतरता आणि त्यामुळे होणाऱ्या दंगली, आणि परवाच नवाज शरीफांनी पुकारलेला झरदारी विरोधी लढा, आजच्याच बातमीनुसार बंद पडण्यास आलेली रेल्वेसेवा. त्यांना स्वतःचाच डोलारा सांभाळता येत नाहीये. पाकिस्तानी तालिबान, तेहेरिक, लष्कर सगळे डोईजड झालेत. त्यामुळे चीनने त्यांच्यावर विसंबून न राहता स्वतःच नाकाबंदी करायची ठरवली असल्यास आश्चर्य वाटायचे कारण नाही. आणि ते लोक निर्णय घेऊन कार्यरत पण करतात. त्यांच्या हातून इतक्या सहजासहजी सिंकीआंग सुटणार नाही. ती नाकाबंदी साहजिकच पाकव्याप्त कश्मीर मध्येच करायला लागणार. ‘विकास’ हे उत्तर प्रत्येक प्रश्नाला लागू पडते हे सगळ्या राजकारण्यांना कळते. चीननेही सिंकीआंग मध्ये दोन नवे मोठे सेझ जाहीर करून काम सुरु केले आहे. तिथे जायला तिबेट, गोबी, टकलामकान पार करून जावे लागते जे दुर्गम आहे. तेव्हा पाकिस्तानातूनच रेल्वे केली तर सोयीचे, म्हणून मग पाकव्याप्त काश्मिरातून रेल्वे बांधत आहेत. त्याचवेळी जर हे सगळे मोकळे झालेले मुजाहिदीन आलेच तर त्यांना सिंकीआंग मध्ये घुसून द्यायचे नाही – तर कश्मीर मध्ये डायव्हर्ट  करणे सोप्पे नाही का? तेवढेच भारत पण गडबडेल… उगाच नाही भारताने जाहीर स्टेटमेंट दिले की चीनच्या या हालचाली चिंताजनक आहेत.

भाग ५ –

सगळ्या बातम्या रोज पेपरात येत असतात. पण त्यांच्यात एक माल गुंफून अर्थ काढता आला तर त्या पेपर वाचण्याला अर्थ