आँखो देखी – Psychological/Philosophical Review

Its a fantastic movie. That’s the one line summary of all that is about to follow.

I watched it a few months ago and then watched it many times since then. After watching it for the first time, I stayed awake in the bed until early in the morning, could not sleep. Some remote feeling of uneasiness pervaded throughout the night. Every subsequent attempt at watching the film simply deepens that feeling. People here on Quora are trying to make the sense of it from psychological perspective. Although it is very difficult to capture an audio-visual experience in words, here is my take.

(Spoiler alert – don’t read ahead if you are yet to watch the movie. You can watch the trailer here.)


IMDB introduces the movie thus – “Ankhon Dekhi centers around Raje Bauji, played by Sanjay Mishra who, after a dramatic incident, decides that he will only believe what he sees with his eyes.” Ostensibly, its a movie of an old town, 50-odd years old person from a lower middle class in Delhi called Bauji. Someone may think of it as a twisted comical story of mid-life crisis. It is not. Its also not a story of his family, though it appears like one. The film is rich in allegorical meanings, symbolic and metaphorical interpretations – intended or unintended by Rajat Kapoor. We can only guess.

Coming to the main quest of Bauji – epiphany of truth being only experiential, at least insofar as personal belief system is concerned, I wonder how come no one talked about the concept of education by John Dewey in the context of this movie. His idea of experiential learning and socialisation are directly reflected into bauji’s quest of truth (but in a very comic-yet-serious way). When Bauji goes to the school to find out why his bhatija has failed the maths paper, he quizzes the math teacher with questions about parallel lines meeting at infinity. The math teacher himself has accepted this truth as given, without interrogation. His irritation, though very funny, shows the uneasiness one would experience if faced with inconvenience of having to think about the mundane things in very un-mundane way. (I actually of thought of Kabir’s ulatbansi here). Later in the movie, the teacher is happy that he could understand the real meaning of probability while playing teen-patti, a real life experience. Rajat Kapoor seems to be trying to bring out the meaning by subverting what is given/assumed/received and thus forcing us to think critically, albeit in a manner which is not pedantic/didactic. Here he succeeds in making full use of the film as an idiom. Some people might think that Bauji is just another avatar of an archetypal wise-fool. May be. But the movie is much more than that.

To me, the character of Chacha (Kapoor), the younger brother, represents an alter-ego of Bauji (Mishra). The development of Bauji’s inner struggle is inextricably linked with the trajectory of his relationship with Chacha on the outside. There is this concept called anomie, which is a condition in which an individual becomes free-floating, cut-off from the society in term of values and emotional bond. It is said to be one reason for suicides. Was Bauji experiencing that condition? What could have triggered that? The more Bauji tries to cut himself off from the received wisdom, closer gets the coterie of random people around him. Coterie’s coming closer and younger brother’s going away happen simultaneously, as if only to reinforce the same point. In the end when Bauji cuts the coterie abruptly off, Chacha comes back and the man-mutao between them is over. Both these things are correlated to Bauji’s intellectual/psychological arc of development. As if to emphasise that the journey is now over, internal struggle is conquered and calmness pervades. Whether or not Rajat Kapoor had all this in mind, we never know.

At another level, it is also a story of a lower middle class family trying to eke out its living in congested urban place. Its struggle is to create a meaning for itself in an urban social context. The film becomes overtly philosophical in a serious way only fleetingly. Take the scene of a train at hill station, in the end. The comment of a life being a mere sum of sequential experiences both good and bad goes very beautifully with the scene of a moving train in the woods. Apparently, Rajat Kapoor is strongly influenced by existentialist school of thought, but not in a very gloomy way. Although the marriage of Rita and dil-jamai of the two brothers are the happy things, the suicide in the end leaves a viewer with a deep sense of disillusionment, if not depression.

The movie is full of many subtle and not-so-subtle comments on society. The way the coterie around Bauji comments, reflects and reacts to Bauji over the whole trajectory of the storyline is one example of it. Class relations, power-structure inside family, expected gender roles – everything is there. Rajat Kapoor also has a good eye for satire – take for example a comic character of Ajju’s father or the gadbad at the marriage ceremony in the end. As if to suggest its irrelevance, or might I say irreverence?

Picturisation of Delhi 6 – its houses, alleys, schools and temples, its people and shops, its winter mornings and summer afternoons – as if the part of the city is a living character in the movie. About the music, its wonderful, apt and very enjoyable.

A good movie director is like a good chef, irrespective of intent and efforts, there has to be that additional X-factor without which the whole dinner might fail. Rajat Kapoor indeed has succeeded in creating a wonderful dish full of all the rasas. I just wish I could congratulate him for creating this wonderful movie one day.

Dhobi Ghat

I found the underlying emotion of the movie Dhobi Ghat which makes it appeal surreal. I am damn sure that even the director of the movie did not intend to make it be a part of it. But its there and it makes movie therefore subtle. Its ‘guilt’. All four characters are feeling guilty for something or else all the time. Reason may be apparently not so vivid or even valid. But guilt floats in the movie in almost every major scene. And Santaolalla’s music mixes it very seamlessly with other human emotions.

Not to forget, it is indeed very poetic cinematic expression emphasizing on emotions through description and plain movements. So much so that you start empathizing with the characters to the extent to feel yourself being carried away with them in all situations. Still director has achieved to invoke no drama. Real skill.

ब्लॉगचे विषय???

किती कविता कविता कविता….चायला कधी वाटलेच नव्हते की मी कविता वाचेन आणि त्यावर लिहेन वगैरे. माझे खास आवडते विषय म्हणजे आत्मवृत्त, इतिहास आणि प्रवास वर्णन. कविता वगैरे वाचणाऱ्यांना शिव्याच घालायचो. म्हणजे कविता आवडायच्या नाहीत असे नाही पण मुद्दामहून काव्यसंग्रह हा घेऊन वाचायचा प्रकार आहे असे नाही वाटायचे. पण एक मात्र होते. मर्ढेकर आणि तुकाराम…ते खूप आवडायचे. संपूर्ण मर्ढेकर रट्टा मारून झाला होता आणि तुकाराम तर जागोजागी दर्शन देत होते. पण मर्ढेकर आवडण्यामागे कारण काहीच नव्हते. मर्ढेकर मोठे का? हेच कळत नव्हते. मग केव्हातरी रविकिरण मंडळ, नव-काव्य, दलित काव्य, सामाजिक आशयाच्या कविता…हळू हळू कळत गेले आणि मर्ढेकरांच्या मोठेपणाची खरी प्रचीती आली. तोवर ‘सकाळी उठोनी चहा कॉफी घ्यावी’ किंवा ‘इरेस पडलो जर बच्चमजी’, ‘फलाटदादा फलाटदादा’ कविता नुसत्या गम्मत म्हणून आवडायच्या….आणि ‘पिपात मेले ओल्या उंदीर’ कळायचंच नाही आणि  ‘काहो माजवता दुही, माखता स्वातंत्र्याची वही, स्वजन रक्ताने प्रत्यही, लळथळा’ ही आहे त्याच वृत्तात का केली हे विचार करायचे प्रश्न तेच नाही कळायचे. ‘न्हालेल्या जणू गर्भवतीच्या’ म्हणजे मुंबईचे किती अप्रतिम वर्णन आहे आणि हाच कवी हेही लिहितो आहे त्यात महानता आहे हे लक्षातच नाही आले. ‘कितीतरी दिवसात नाही चांदण्यात गेलो किती तरी दिवसात नाही नदीत डुंबलो’ अशी सुरुवात करून जेव्हा ती कविता ‘बरा म्हणून हा इथे दिवा पारवा पाऱ्याचा, बरी तोतऱ्या नळाची, शीरी धार मुखी ऋचा’ अशा वाक्याने संपते तेव्हा किती अंतर्मुख करते याचा अंदाज नंतर नंतर येऊ लागला होता…..पण तरीही त्याहीपेक्षा जास्त लोभसवाणे रूप होते ते म्हणजे ‘आला आषाढ श्रावण’ मधली ‘ओल्या पानातल्या रेषा वाचतात ओले पक्षी, आणि पोपटी रंगाची रान दाखविते नक्षी’…हे खूप आवडायचे…पण जेव्हा हाच कवी लिहितो की ‘या स्नायूंच्या तारांचा रे तुझ्याच हात खाली स्वीच’ तेव्हा मराठी कवितेत किती क्रांती घडवून आणत होता याचा अंदाज नाही आला..ती क्रांती अर्थाची होती, उपमांची होती, छंदांची तर होतीच होती पण त्याहीपेक्षा कविता का, कोणासाठी आणि कशी या प्रश्नाच्या उत्तरांची होती…संपूर्ण नवा दृष्टीकोन होता तो….’पोरसवदा होतीस काल परवा पावेतो, थांब उद्याचे माई तीर्थ पायाचे घेईतो’ असे लिहिताना त्यांनीच असेही म्हटले आहे – ‘आभाळाच्या पल्याड स्पंदन टिपरी त्याची या मडक्यावरी’…

झाले? कवितांवर किती जास्त लिहितो आहे सांगताना परत त्यावरच एक चुकून आर्टिकल झाले. चायला….. हा ब्लॉग काही कवितांचा ब्लॉग म्हणून सुरु केलेला नाही पण ६० पैकी २० पोस्ट्स कवितांवर झाल्या आहेत. नकळतपणे…. गालिब, तुकाराम, बच्चन तर नेहमीचेच पेटंट आहेत. काही सुचत नसले की आपोपाप गालिब आणि इक्बाल सुरु करतो…कारण त्यांवर बोलणे सोप्पे असते. जसे की आत्ता मर्ढेकर…इतके वाचले आहेत की झोपेत ही त्यांच्या कवितांवर बोलू शकतो…पण त्यात आता मजा येत नाही. नवे वचन करायची आणि व्हायची संधी इथे फार कमी आहे. तेव्हा आपोआप रारंगढांग किंवा मधुशाला सुरु करतो…नाहीतर इतिहास…इतिहास तर कायमचा डोक्यात ठाण मांडून बसला आहे. त्यातही मध्ययुगीन भारत. या क्षेत्रातल्या भरपूर मोठ्या लोकांच्या सहवासात आल्याने आणि समानशील मित्र लाभल्याने त्याच विषयावर दिवसाच्या दिवस घालवले आहेत. जसे की पानिपतचे युद्ध…साधारणपणे आपली सुरुवात विश्वास पाटलांच्या कादंबरीने होते आणि तोतयाचे बंद किंवा भाऊबंदकी नाटकाच्या आधाराने संपते. पण मग आम्ही जातो ते पानिपत १७६१ कडे. तिथून…शेजवलकर कोण? मग त्यांचे शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाच्या अभ्यासाची साधने व आराखडे…तिथून मग दांडेकर, वि श्री, सरदेसाई, राजवाडे, पोतदार, पगडी…..पगडी मग निझामाकालीन हैद्राबाद आणि पोट्टी श्रीरामल्लू, मग हैदराबादची जामा मस्जिद, हैद्राबादी दखनी भाषा, हिंदीचे प्रकार, खडी बोली, अवधी, ब्रज भाषा वगैरे…मग तिथून वीर रसाची हिंदी साहित्यातली उत्थापना, छायावाद वगैरे…हिंदीवर उर्दू चा प्रभाव..मग रामचरीतमानस वगैरे,, भक्ती मुव्हमेंट…वंगदेशाचे इस्लामीकरण, कबीराच्या खऱ्या रचना कोणत्या…पाठभेद…ऐतिहासिक पात्रे…मग महाभारत आणि रामायण…तिथून दुर्गा भागवत आणि इरावती कर्वे…इरावती कर्वे आल्या की एका दिशेने डी डी कर्वे, अण्णा कर्वे, महात्मा फुले तर दुसऱ्या दिशेने आनंदीबाई जोशी, रमाबाई रानडे…(युगांत वाचले आहे? अप्रतिम पुस्तक आहे…वाचाच वाचा….जगात तोड नाही त्याला…) मग असे करत करत सध्याच्या बाबासाहेब, मेहेंदळे, बेडेकर, बेलसरे पर्यंत येऊन थांबतो…पण गप्पांची भूक काही संपत नाही. त्यातून कधी काय साध्य झाला का हा संशोधनाचा विषय ठरवा…..पण वेळ मात्र मजेत जातो…काहीच नसेल तर उर्दू, हिंदी शायरी आणि गाणी, चित्रपटांचा इतिहास, जुने गायक संगीतकार…..नाट्यसंगीत….अशा विषयी लिहायला काहीच लागत नाही….उचलली जीभ आणि लावली टाळ्याला सारखे उघडला ब्लॉग आणि लावला बडवायला असे होते….

पण आजकाल त्यात मजा येत नाही…सध्या अमेरिकेत आहे त्याविषयी कितीतरी गोष्टी लिहिण्यासारख्या आहेत…इथले लोक, समाज, शिक्षण पद्धती, इथले राहायचे अनुभव….मागे एकदा शिकागो ला गेलो होतो तिथे स्वामी विवेकानंदांनी जेथे जागतिक सर्वधर्म परिषदेमध्ये जेथे भाषण दिले १८९३ मध्ये ती जागा पाहून आलो…. का नाही लिहित? आणि ललित? ललित हाताळणे सोप्पे नाहीये…पण जमला तर त्यासारखा तोच. अर्थकारण आणि राजकारण हे तर विषय दिवस रात्र असतात गप्पांमध्ये पण लिहिताना का नाही सुचत? सध्या रिसर्च आणि academic मध्ये इतक्या इतक्या नव्या गोष्टी पाहत आहे की त्या लिहायला पण हरकत नाही… एवढे मित्र बंगाल, हरियाना, ओरिसा, अरुणाचल, आंध्र, गुजरात, इंग्लंड, जर्मनी, सिंगापूर, अमेरिकेत पसरले आहेत त्यांचे कितीतरी ऐकतो नवे नवे अचंबित व्हावे असे….का नाही लिहित?

साधे उत्तर आहे – शाहरुख खानचा चित्रपट होता एक – राम जाने….का नाही लिहित……….राम जाने…

होळी आणि विष-कन्या

लोकांचे बरेच लेख वाचले, सगळे ब्लॉग्स होळीबद्दल भरभरून लिहित होते. होळीची मजा, रंग कसे काय, होळीचे पौराणिक आणि सांस्कृतिक महत्व, होळीचे खाद्यपदार्थ, शिमगा..वगैरे वगैरे काही काही…मला तर काय इथे शक्य नाहीये ते…पण मला पण होळी बद्दल लिहायचे आहे ना…काय केले बर परवा मी? सांगू? एक सिनेमा पहिला; ‘गिल्डा’ नामक. रिटा हेवर्थ नामक अप्सरेचा. मी काही तिचे वर्णन करणे म्हणजे .. त्यापेक्षा तिचा सिनेमा मधला एन्ट्री चा सीन पाहा…

आता बोला…:)

पण पोस्ट काय गिल्डा बद्दल नाहीये..तर त्यामध्ये एक गाणे आहे. ‘पुट द ब्लेम ऑन मेम’ ते इतके अशक्य गाणे आहे. नाचासाठी तर आहेच आहे पण त्यापेक्षाही त्याच्या शब्दांसाठी. अमेरिकेतल्या ३ मुख्य दुर्दैवी घटनांचा उल्लेख करते. जेव्हा शिकागो जळाले तेव्हा, न्यू योर्क ला प्रचंड हिम-वादळ आले तो प्रसंग आणि गेल्या शतकाच्या सुरुवातीचा सान फ्रान्सिस्को चा भूकंप…वास्तविक पाहता या घटना एक तर निसर्गतः घडल्या आहेत किंवा दुर्दैवी आहेत. पण गिल्डा गाण्यात सांगते की हे सगळे बकवास आहे. खरी बाजू तर वेगळीच आहे. मेम नावाची बाई आहे एक तिच्या वागण्यामुळे सगळे घडले. म्हणून तिलाच दोष दिला पाहिजे.

सगळ्या महाभारतांमागे स्त्री असते म्हणे…मग ते रामायण असो, महाभारत असो, एडविना असो, की ही मेम…मग मला चाणक्याची विषकन्या आठवली. तिच्या म्हणे ओठांवर विष लावायचे आणि तिला शत्रूला भुरळ पडायला सोडून द्यायचे..मेनकेचा रोल बजावायला..फेमे फेटल की खरंच. पाकिस्तानसोबतच्या एका युद्धात म्हणे आपण एक जुनी पाणबुडी मुंबईहून कराची जवळ नेऊन सोडली…पाक्यांनी ती पकडली, आणि विजयोन्मादात ती कराची च्या बंदरात डॉक केली. आणि ती खरी फेमे फेटल होती. तिच्यात काय तर दारुगोळा ठासून भरला होता. तिथे जाताच त्याचा विस्फोट झाला…खरं खोटं माहित नाही. लहानपणी कुठेतरी वाचली होती.

दुसऱ्या महायुद्धामध्ये गुप्तहेर म्हणून असलेली एक डच स्त्री. माता हरी असे तिचे नाव…!! ती पण एका अर्थाने विष कन्याच.. मोहिनी अस्त्रच की…किंवा निकोल किडमन चा ‘मुला रूज’ पाहिलंय? किंवा Ann Parillaud ची साकारलेली ‘निकिता’ पाहिलेय का? बेसिक इंस्टीनक्ट मधली शेरॉन स्टोन? हिचकॉक च्या ‘परदाइज केस’ मधली नायिका पाहिली का? सेम तो सेम ‘फेम फेटल’…खरतर हिचकॉक च्या प्रत्येक सिनेमात नवी कोणीतरी नायिका असते आणि ती ब्लोंडच असते..ती एक म्हणच आहे ‘हिचकॉक ब्लोंड’…

असो होळीला काय केले त्यावरून ते विषकन्या असा प्रवास झाला…ते सोडा आणि तुम्ही रिटा हेवर्थ ला बघा…

तलत महमूद

शाम-ए-गम की कसम, आज तनहा है हम, आभी जा आभी जा आज मेरे सनम….रुत हसीं है तो क्या, चांदनी है तो क्या? चांदनी जुल्म है और जुदाई सितम….अब तो आजा की अब रात भी सो गयी, ज़िन्दगी गम के सहेरओंमे खो गयी, ढूंढती है नजर, तू कहा है मगर, देखते देखते आया आखो में गम…..शाम-ए-गम की कसम….