बोल के लब… (३)

Faiz
आदर्शवाद आता बदलला होता. वय वाढले होते. जग पाहिले होते, अनुभवले होते, सैन्य पाहिले, युद्ध पाहिले, फाळणी पाहिली, अनेक नोकऱ्या करून पाहिल्या, चळवळी चालवल्या, देशद्रोहाचा आरोप झाला, कोर्टात मुकदमा झाला, काही वर्ष तुरुंगात डांबून झाले. आदर्शवाद बदलला. तेव्हा कविता लिहित होते –
मुझ से पहली सी मोहब्बत मेरे महबूब न मांग.
और भी दुख हैं ज़माने में मोहब्बत के सिवा राहते और भी हैं वस्ल की राहत के सिवा

क्रांती पाहिजे होती पण वाट्याला आले तुरुंग. क्रांती वगैरे काही दृष्टीपथात पडेना. प्रवासात भरडला जाणारा माणूस तेवढा दिसत होता. कोणीही तिथे निराशेने दाबून गेले असते पण फ़ैज पक्के आशावादी. एके ठिकाणी म्हटले आहे –
And yet love is the leit motif of his poetry. Faiz is one of the great lyricists who seems, from one point of view, to have sung of nothing with greater passion than love.That is why, apart from being a great revolutionary poet, he was a great love poet, and there was no distinction between the two, love and revolution had become identical in him.

कैदेत असताना कधी कधी आपल्या बायकोला पत्रे लिहायचे त्यांची बायको Alys हिला. हि जन्माने ब्रिटीश पण जातकुळीने कम्युनिस्ट. एका कवितेत ते म्हणतात –

बुझा जो रौज़न-ए-ज़िंदाँ तो दिल ये समझा है
कि तेरी मांग सितारों से भर गई होगी
चमक उठे हैं सलासिल तो हमने जाना है
कि अब सहर तेरे रुख़ पर बिखर गई होगी

ग़र आज तुझसे जुदा हैं तो कल बहम होंगे
ये रात भर की जुदाई तो कोई बात नहीं
ग़र आज औज पे है ताल-ए-रक़ीब तो क्या
ये चार दिन की ख़ुदाई तो कोई बात नहीं

याच कवितेत पहिले कडवे आहे जे आपले सध्याचे प्रेस कौन्सिलचे अध्यक्ष (माजी सरन्यायाधीश) मार्कंडेय काटजू सारखे वापरत असतात – “बने हैं अहल-ए-हवस मुद्दई भी, मुंसिफ़ भी; किसे वकील करें, किस से मुंसिफ़ी चाहें”; जिथे वकील आणि न्यायाधीश दोघेही हव्यासाला बळी पडले आहेत तिथे दलीले पेश करणार तरी कोण? आणि दाद तरी मागायची कोणाकडे?

पण फ़ैज म्हणतात – नाही. जीवात जीव वगैरे असे पर्यंत बोललेच पाहिजे. क्रांती नाही म्हणून काय झाले? मार्क्स सफल नाही म्हणून काय झाले? मुग गिळून गप्प राहण्यात अर्थ नाही. सत्याचे वाली आम्ही नसू तर मग कोण? आज किमान बोलायला तोंड आहे, शरीरात त्राण आहे, जीवात जीव आहे, आणि मुख्य म्हणजे सत्य जिवंत आहे – आत्ताच बोलले पाहिजे.

बोल कि लब आज़ाद हैं तेरे बोल ज़बाँ अब तक तेरी है
तेरा सुतवाँ जिस्म है तेरा बोल कि जाँ अब तक् तेरी है
देख के आहंगर की दुकाँ में तुंद हैं शोले सुर्ख़ है आहन
खुलने लगे क़ुफ़्फ़लों के दहाने फैला हर एक ज़न्जीर का दामन
बोल ये थोड़ा वक़्त बहोत है जिस्म-ओ-ज़बाँ की मौत से पहले
बोल कि सच ज़िंदा है अब तक बोल जो कुछ कहने है कह ले

शाम बेनेगलांच्या ‘मम्मो’ मध्ये फरीदा जलाल हि कविता म्हणते. पाकिस्तान मधून आलेली असते. कागदपत्रे गहाळ असतात. आणि इथे तिला बऱ्याच अपेष्टांना सहन करावे लागते. तेव्हा ती हि कविता म्हणते. बोल कि लब आज़ाद हैं तेरे… जेल मध्ये अनेक वर्ष काढली. मग झुल्फिकार अली भुत्तोंच्यामुळे सुटका झाली. मात्र तडीपार व्हावे लागले. काही वर्षे रशियात काढली. तिथे लेनिन प्राईझ का काय ते पण मिळाले. मग नंतर लंडनला स्थाईक झाले. आणि शेवटी १९६४ मध्ये मायदेशी परत येउन कराची मध्ये घर केले.

“निसार मैं तेरी गलियों के अए वतन, कि जहाँ चली है रस्म कि कोई न सर उठा के चले”

आता तर जगच पाहून झाले होते. कामगार इथून तिथून सर्वत्र सारखाच हे माहित होतेच. आता मानव इथून तिथून जगभर एकच आहे हे अनुभवले. बुद्धदर्शन झाले. दुःख आकळले आणि मग मानवता-विश्वात्मकतेची पायरी चढले. आंतरराष्ट्रीयवाद का काय ते. आधीच देवावर श्रद्धा नव्हती. म्हणजे किमान प्रस्थापित मुस्लिम अल्लाह मान्य नव्हता. देव नाही देवालयी अशी मान्यता होती. ब्लास्फेमी कायद्याअंतर्गत खटला पण चालला होता एकदा यांच्यावर. सुफी पंथाचा प्रभाव जास्त होता.

ज्या पाकिस्तानने त्यांना सुरुवातीस प्रचंड त्रास दिला तिथेच नंतर ते राष्ट्रीय कवी झाले. नंतर राजकारणात आले. अनेक खात्यांचे केंद्रीय मंत्री झाले. देशाची सेवा वगैरे केली. प्रत्येक कलेच्या प्रकारावर आपला प्रभाव सोडते झाले. आता तर त्यांचे नाव इतके मोठे आहे कि गालिब आणि इक़्बाल नंतर फ़ैजचे नाव येते. दिगंत कीर्ती मिळवली. कीर्तीरूपी उरले आहेत. असे म्हणतात कि चार वेळा यांची नोबेल करता निवड होता होता राहिली. पण, तरीही फ़ैज साहेब म्हणतात –

वो इंतेजार ही जिसका, ये वो सहर तो नही,
ये वो सहर तो नाही जिसकी आरजू लेकर चले थे
यार कि मिल जाएगी कही न कही
फलक के दश्त में तारोंकी आखरी मंजिल…

निजाते दीदो दिल कि घडी नही आई
चाले चलो कि वो मंजिल अभी नही आई

Advertisements

बोल के लब… (२)

फ़ैज अहमद फ़ैज.

आपल्या या लेखनायकाचा जन्म १९११ साली सियालकोटला अखंड भारतात झाला. त्याची जन्म शताब्दी नुकतीच आपण साजरी करून संपवली. भारतभर अनेक कार्यक्रम केले, सप्ताह घातले, भाषणे ठोकली, रात्री जागवल्या, गाणी ऐकली-ऐकवली, चर्चासत्रे भरवली, नाटिका पण केल्या. अगदी राष्ट्रपती महोदया देखील भाषणकर्त्या झाल्या या विषयावर. सीमेपलीकडून अनेक कलाकार आले आणि मित्रत्वाचे नारेबिरे लगावून गेले. पुढच्या वर्षी मंटो साहेबांची जन्म-शताब्दी आली, ती पण अगदी अशीच इमाने इतबारे साजरी केली.

जेव्हा फ़ैज लाहोरला कॉलेजात होते तेव्हा देशभरात ‘सायमन परत जा’ चे नारे सुरु होते. लाहोरला लाल लजपत राय नेतृत्व करत होते. फ़ैजचे ‘formative age’ का काय ते होते. तिथे हे अरेबिक शिकले, इंग्रजी साहित्य वाचले. तेव्हा पंजाबात डावी विचारसरणी जोरदार मूळ धरत होती. रशियन क्रांती झाली होती. सर्वत्र लाल रंगाचा बोलबाला होता. बहुधा कबीराने ‘लाली मेरे लाल कि, जिथ देखू तिथ लाल’ हे या काळाला उद्देशून लिहिले असावे. दुसरे महायुद्ध अजून बरेच दूर होते. भगत सिंग तर पक्का कम्युनिस्ट. Comintern मधून हकालपट्टी झाल्यावर मानवेंद्रनाथ रॉय जेव्हा भारतात परत आले तेही लाहोरला चक्कर मारते झाले. या सर्वांच्या संपर्कात, प्रभावात फ़ैज साहेब येत होते. तेव्हाचे कवी – हसरत मोहानी, हफ़िज जालन्धरी, अख्तर शिरानी यांचे वाचन चालू होते.

पस्तीस साली अमृतसरला नोकरी करण्यास फ़ैज आले. भारतात ट्रेड युनियन्स वाढत होत्या. मजदूर आंदोलनाचा जमाना सुरु झाला होता. प्रोग्रेसिव रायटर्सवाले बाळसे धरू लागले होते. यांच्यात फ़ैज दाखल झाले. त्या काळाबद्दल फ़ैज म्हणतात – “It seemed that several schools had opened in the garden. In this school the first lesson we learnt was that to think of separating oneself from the world is, in the first place, useless. This is so because the experiences around us necessarily affected us. The self of a human being, despite all its loves, troubles, joys and pains, is a tiny, limited and humble thing. The measure of the vastness of life is the whole universe. Thus the agony of love and the agony of time are two aspects of one experience.”

एक शेर आहे – यू किनारोंसे समुंदर देखा नही जाता. आपल्या ‘एक तरी ओवी अनुभवावी’ उक्तीला अनुसरून फ़ैज साहेबांनी काय काय करून नाही  पहिले? शिक्षक झाले, पत्रकार झाले. अलिगढला गेले, लाहोरला गेले. अगदी सैन्यात देखील भरती झाले. तिथे कोणा ‘अकबर खान’ नावाच्या अधिकाऱ्याच्या हाताखाली होते. बढती होत होत मेजर झाले. फाळणीनंतर कबालीवाल्यांचे कश्मीरवरचे आक्रमण पाहून वैतागून राजीनामाच दिला. पुन्हा देशांतर, पुन्हा अनेक नोकऱ्या, लेखणी चालूच होती, चळवळी चालूच होत्या.

फ़ैज एका कवितेत म्हणतात – हम देखेंगे लाज़िम है कि हम भी देखेंगे, वो दिन कि जिसका वादा है जो लोह-ए-अज़ल में लिखा है

तो दिवस नक्की येईल. कोणता? तर –
जब ज़ुल्म-ओ-सितम के कोह-ए-गरां रुई की तरह उड़ जाएँगे,
हम महक़ूमों के पाँव तले ये धरती धड़-धड़ धड़केगी,
और अहल-ए-हक़म के सर ऊपर जब बिजली कड़-कड़ कड़केगी

जेव्हा या जुलमाचे मोठ-मोठाले पर्वत कापसासारखे उडून जातील; आम्ही, जे अनेक शतके दबलेलो आहोत, यांच्या पायाखाली जमीन कंप पावेल, आणि आमच्या वर हुकुम चालवण्याऱ्यांनो, तुमच्याच डोक्यावर आकाशातून वीज पडेल.

जब अर्ज-ए-ख़ुदा के काबे से सब बुत उठवाए जाएँगे,
हम अहल-ए-सफ़ा, मरदूद-ए-हरम मसनद पे बिठाए जाएँगे,
सब ताज उछाले जाएँगे सब तख़्त गिराए जाएँगे

बस नाम रहेगा अल्लाह का जो ग़ायब भी है हाज़िर भी जो मंज़र भी है नाज़िर भी,
उट्ठेगा अन-अल-हक़ का नारा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो,
और राज़ करेगी खुल्क-ए-ख़ुदा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो.

या ‘अन-अल-हक़’ (अहं ब्रह्मास्मि) च्या शोधात फ़ैज साहेब कायम राहिले. निडर. यांचा डावीकडे असलेला कल आणि लोकप्रियता पाहून लियाकत आली खानने यांचा सावरकर केला. बादरायणी संबंध जोडून एका ‘साजिश’ मध्ये सहभागी झाल्याबद्दल कैदेत टाकले. अपमान केला. राजकीय बंदी असून देखील सामन्य कैद्याप्रमाणे वागवले. आपल्याकडे आणीबाणी काळात ‘मिसा’वाल्यांना किमान सोयी-सुविधा तरी मिळत असत तुरुंगात. यांचे फार हाल झाले. त्यावर त्यांनी एक सुरेख काव्य लिहिले आहे. (आणि नय्यर नूरने अप्रतिम गायले देखील आहे) म्हणतात –

आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो (आज भल्या बाजारात पब्लिक समोर पायात बेड्या घालून नेण्यात येत आहे),
दस्त-अफ्शां चलो, मस्त-ओ-रक़्सां चलो, खाक-बर-सर चलो, खूं-ब-दामां चलो,
राह तकता है सब शहर-ए-जानां चलो… आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो

हाकिम-ए-शहर भी, मजम-ए-आम भी, 
तीर-ए-इल्ज़ाम भी, संग-ए-दुश्नाम भी, 
सुबह-ए-नाशाद भी, रोज़-ए-नाकाम भी

इनका दमसाज़ अपने सिवा कौन है, 
शहर-ए-जानां मे अब बा-सफा कौन है, 
दस्त-ए-क़ातिल के शायां रहा कौन है

रख्त-ए-दिल बांध लो दिलफिगारों चलो, 
फिर हमीं क़त्ल हो आयें यारों चलो, 
आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो

बोल के लब… (१)

“सध्या मराठी भाषेला मरगळ आलेली आहे. चांगले कुणी काही लिहित नाही.” “अरे नाही, नाटके आपली चालू आहेत की; अन मराठी सिनेमा?” “पण राजकारणात दमदार वक्ते नाहीत. साहित्यात जोरकस कवी नाहीत…. आजच्या जमान्यातले टिळक-कुसुमाग्रज कुठाहेत?”

या गप्पा पुण्यात शिशुमंदिरात देखील चालतात. विनोद राहू द्या. पण साहित्यात अभिजन घडतात तरी केव्हा? पर्फेक्ट रँडमनेस? यावर अनेक भल्या भल्यांनी भलेभले लिखाण केले आहे. सामाजिक अधोगती होत असतानाच, समाज रसातळाला जात असताना जसे शिवाजी किंवा शंकराचार्य होतात तसे साहित्यकार साधारणतः होत नाहीत. कालिदास गुप्त काळातच होतो. एकंदरीत सामाजिक मरगळ साहित्यात उतरते हे खरे.

जर आपण भारतीय साहित्याचा गेल्या दीड-दोन शतकांचा ग्राफ पहिला तर त्यात तीन शिखरे अगदी उठून दिसतात जेव्हा साहित्यरचना उदंड होत होती; आकाराने, विचाराने आणि प्रभावाने. एक म्हणजे सुधारकांच्या चळवळीचा काळ. यात अनेक प्रयोग झाले. नवे साहित्य आले, नवे साहित्य प्रकार आले, नवे विषय आले, नवी साधने आली. हे मराठी, बंगाली, हिंदी, तेलुगु सर्वच भाषांमध्ये चालू होते. समाजमनाचे अभिसरण का काय ते सुरु झाले. त्यात गेल्या शतकाच्या सुरुवातीस खंड पडला. दुसरा काळ गांधींचा. त्यांच्या काळात देखील अनेक प्रकारचे मंथन-बिंथन झाले. नवनवे प्रयोग झाले. आणि त्यालाच समांतर अस डाव्यांचा प्रवाह हा तिसरा. थोडासा नंतर सुरु झाला. या प्रवाहाचा प्रभाव मात्र पुढे जास्तच टिकला. १९२५-३० च्या आसपास सुरु झालेली यांची चळवळ पुढे फाळणी झाली तरी अनेक वर्षे तग धरून होती. यालाच पुढे अनेक फाटे फुटले. (डाव्यांच्या प्रत्येक गोष्टीची फाटाफूट हमखास होते, त्यामुळे त्यांच्या विरोधकांनी त्यांना भ्यायचे काहीच कारण नाही. फक्त कालाय तस्मै नमः म्हणावं झालं)

‘सामर्थ्य आहे चळवळीचे’ या समर्थांच्या उक्तीवर डाव्यांचा जबर विश्वास. प्रत्येक गोष्ट करायची ती संघटना बांधून. मग साहित्य निर्मितीमध्ये ती वृत्ती उतरली नाही तर ते डावे कसले? १९३६ साली अनेक साहित्यिकांनी एकत्र येउन एक प्रोग्रेसिव रायटर्स असोसिएशन स्थापन केले लखनौला. मुन्शी प्रेमचंद यांनी त्यात पुढाकार घेतला होता. त्यानंतर ते काहीच महिन्यात वारले पण ती चळवळ मात्र जोरदार रुजली. यात कोण नव्हते? साहीर लुधियानवी, सरदार जाफरी, अमृता प्रीतम, कैफी आझमी, सआदत हसन मंटो, भीष्म सहानी, हबीब तन्वीर, इस्मत चुगताई, जोश मलिहाबादी, जान निसार अख्तर, फ़िराक़ गोरखपुरी… गेला बाजार आपले जावेद अख्तर साहेब पण यातूनच पुढे आले. एक एक नाव म्हणजे दिग्गज आहे.

तो काळंच मोठा धामधुमीचा होता. आणि या लोकांनी त्यात आणिक भर म्हणून वैचारिक घुसळण करकरून साहित्य-विश्व मुळासकट हलवून का काय ते सोडले. त्यांना सर्व प्रांतीय भाषांनी देखील प्रतिसाद दिला. मग ते उर्दू मधले अंजुमन तरक्कीपसंद मुस्सनफिन असो कि तेलुगु मधले अभ्युदय रचयीतला संगम असो. (या लेखाचा संबंध उर्दूपुरता मर्यादित आहे)

उर्दू काव्याबाबत एक तक्रार नेहमी केली जाते. यांचे शायर कायम बेवडे असतात, प्रेमात आणि म्हणून आयुष्यात हरलेले असतात, साकीसमोर बसून दारूच्या याचनेपलीकडे यांची मजल जात नाही, धर्मगुरूंना शिव्या देण्याशिवाय यांना काही येत नाही, यांच्या शायरीचे विषय देखील किती मर्यादित असतात वगैरे वगैरे. एका अंशी ते खरेही होते. अर्थाच्या कितीही छटा काढू म्हटले तरी त्याला मर्यादा आहेच्चे. बच्चन साहेबांची मधुशाला म्हणजे खरोखरीचा दारूचा गुत्ता नाही हे सरळ आहे. पण बिचाऱ्या उर्दू कवीच्या व्याकुळ भावात फारात फार सक्तीची भक्ती दाखवता येईल, पण तेवढेच. पण म्हणून ‘शाळा’, ‘गवतफुल’, ‘आजी’, ‘पडू आजारी’, ‘दख्खनची राणी’ थोडीच त्यात दिसणार आहे?

पण या परंपरेने लादलेल्या मणामणाच्या ओझ्याला वगैरे बाजूला सारून, हे ‘प्रोग्रेसिव’ वाले बरेच काही करून गेले. त्यांनी उर्दू साहित्याचा चेहरामोहरांच बदलून टाकला. त्यांच्यात पण मर्ढेकर, विंदा, विश्राम बेडेकर, श्री. ना., श्री. दा. पानवलकर आणि नेमाडे झाले. अल्लामा इक्बालने तरक्कीपसंदच्या माध्यमातून उर्दू कवितेला नवे आयाम दिले तर सआदत हसन ने लघुकथांचे स्वरूप बदलून टाकले.

“If you are not familiar with the age in which we live, read my stories. If you cannot endure my stories, it means that this age is unbearable.” असे मंटो म्हणाला होता.

या प्रोग्रेसिववाल्यांनी शब्द-चमत्कृती बाजूला सारली. शमा-परवाना विलग झाले, कश्ती समुद्रात हेलकावे घेणे थांबली, मद्याचा  प्याला फोडला, अंजुमनमध्ये हजेरी लावणे सोडून दिले, साकी एकटी पडली, मयखाना लॉसमध्ये गेला. यांनी आभाळाच्या पल्याडचे जग नाकारले. अल-इलाहला अल-विदा केलं, बिचाऱ्या शेख-साहबशी कोणी भांडण करेना. आणि या जमिनीवरच्या या माणसाच्या या जगण्यात ज्या अडचणी येतात त्या मांडायचा प्रयत्न केला. प्रतिमांचे भव्य-दिव्यत्व अबाधित ठेवले, मात्र ते मनुष्यात्वाला उन्नतीची वाट दाखवायला, आदर्श निर्माण करायला आणि आपल्या आम आदमीच्या रोजच्या संघर्षाचे दर्शन घडवायला. अखिल-जग, मानवता-विश्वबंधुत्व, मनातील हेलकावे, घुसमट, सामाजिक आंदोलने, गरिबी-भूक, क्रूरता-युद्ध-अमानावता काय काय नि काय काय.. यांच्या पिढीने सारे याची देही याची डोळा पहिले, अनुभवले. शतकांचे अनुभव यांनी दशकात घेतले. आणि ते साहित्यात उतरले.

तरीही आशावाद होता, आदर्शवाद होता. सामाजिक एकता हे मूल्य मान्य होते. त्यासाठी क्रांतीवर अजून विश्वास होता. जगात बदल घडवता येतो हे यांनी पहिले होते. व्यक्तीच्या शक्तीवर श्रद्धा होती. शक्यता अनेक होत्या. त्यांना बळ द्यायचे काम हे आपल्या परीने करत होते. हे सर्व अनुभवतानाच्या भावनांचे अचूक चित्रण हे लोक करत होते. समाजाचा आणि व्यक्तीच्या मनाचा आरसा बनू पाहत होते.

यांच्याच पुढच्या पिढीत जन्माला तो आपला या लेखमालेचा नायक – फ़ैज अहमद फ़ैज.

जाज्वल्य

हा लेख आमचे मित्रवर्य पंडित श्रीनिवास याडकीकर-नगरकर यांनी लिहिला आहे. त्यांचे ‘राधा – एक आभास’ हे पुस्तक तसे पूर्वीपासूनच गाजते आहे.. पण त्याव्यतिरिक्त केलेल्या फुटकळ लेखात त्यांनी आमचा समाचार घेतला. काही सत्य काही विपर्यास… विनोदी समजून घ्यावा…(त्यांचे लिखाण येथून प्रसिद्ध होते – http://shabdanvachun.wordpress.com/)
—————————————————————————

आपल्या “मुंबईकर-पुणेकर-नागपूरकर” ह्या लेखात पु. ल. म्हणतात, “जर तुम्हाला पुणेकर व्हायचे असेल तर खुशाल व्हा, फक्त तुम्हाला कुठल्या न कुठल्या तरी गोष्टीचा साधासुधा नाही तर जाज्वल्य अभिमान असावा..” पहिल्याने पुण्यात आल्यावर असा कोणी ‘जाज्वल्य’ अभिमान असणारा कोणी भेटेल कि नाही ह्याविषयी शंका (किंबहुना धास्ती जास्त!) होती. पण निखील शेठ्ला भेटल्यावर हि शंका फिटली. खरेतर निखीलला पहिल्यांदा कधी भेटलो हे नीटसे आठवत नाही.. शेठ ह्या मनुष्यप्राण्याचा (मनुष्य-प्राणीच म्हटलेले बरे!) पहिला ज्ञात उल्लेख (हि हिस्ट्री क्लबमध्ये बेल्लारीकर, शेठ आणि स्मित ह्या त्रयीने लावलेली सवय…) मी एस. वाय. ला पहिल्या सेमिस्टरमध्ये असतानाचा! बेल्लारीकर ह्या कधीही न ऐकलेल्या आडनावाच्या आणि कधीही न पाहिलेल्या माणसाशी माझी गाठ घालून देण्यात आली होती. इतिहास, गणित, सिनेमा अश्या पाच-पन्नास गल्ल्यामधून बेल्लारीकर मला फिरवत होता. आणि मी वाघाच्या गुहेत सापडलेल्या पाडसासारखा झालो होतो (आज तीच गुहा अल्लीबाबाच्या गुहेसारखी वाटते.. असो!) अचानक बेल्लारीकारचा फोन वाजला. “शेठचा फोन आहे एक मिनिट हं!” असे बोलून बेल्लारीकर ने फोन घेतला. आणि मग बेल्लारीकर आणि शेठचे पेशवाई वरचे संभाषण सुरु झाले.

हळूहळू माझा क्लबमधला वावर आणि इतिहासाचा माझ्यातला संचार दोन्ही वाढू लागले. लवकरच मी आणि विक्रांत हांडे-देशमुख यांनी सिकंदरावर व्याख्यान द्यावे असे ठरले. रात्रभर जागून मी प्रेझेन्टेशन बनवले होते.. उरलेले काम करायला मी स्मितच्या रूमवर गेलो. तिथे सावळ्या वर्णाचा आणि हिस्ट्री क्लब मधल्या इतर सदस्यांच्या तुलनेने एक अंमळ भरघोस अंगाचा तरुण (किमान दिसण्यावरून तरी) माझ्या प्रेझेन्टेशनशी झगडा करीत होता. “हा शेठ!” बेल्लारीकरने ओळख करून दिली. “तुश्रीनिवासका?” शेठ बोलला. एव्हड्या वेगाने शब्द उच्चारता येतात ह्या गोष्टीवर माझा विश्वास बसत नव्हता. शेठने उच्चारलेले ते पहिलेच वाक्य मला मुंबईमधल्या लोकलच्या गर्दीची किंवा कुंभमेळ्यातील गदारोळाची आठवण करून देऊन गेलं. “काय?” एकही पॉज न घेता उच्चारलेले ते वाक्य ऐकून माझी तारांबळ उडाली होती. “तू श्रीनिवास का?” शेठने ह्या खेपेला शब्दांपेक्षा त्यांच्या मधल्या अंतरावर जोर देत तेच वाक्य उच्चारले. “हो” किंचित सावरून मी म्हणालो. यापुढे मी शेठचे प्रत्येक वाक्य मी कान टवकारून ऐकू लागलो. मी जरा बोथट अगर गोड कानाचा आहे असा वाटून शेठने आवाजाचा वोल्युम तेव्हढा वाढवला पण वेग मात्र तोच. टेप रेकॉर्डर मध्ये जेंव्हा केसेट अडकते तेंव्हा आवाज जसा गोन्गाणा ऐकू येतो (ह्यापुढे माझी शब्दसंपदा जात नाही) तसा काहीसा शेठच्या बोलण्याचा धाट वाटला, अन मी खुदकन हसलो. शेठ क्षणभर चिडला पण त्याचे बोलणे ऐकून समोरच्या माणसाच्या चेहेर्यावर येणारे अगम्य भाव त्याला परिचयाचे असावेत म्हणून अखेर शांत झाला.

त्यानंतर शेठ आणि माझा संवाद-कम-चर्चासत्र-कम-सात्विक वाद (इथे वाद सात्विक पण असतो हे लिहिण्याचे कारण काही लोकांचा गैरसमज…) सुरु झाले. “तू नोन-व्हेज का खात नाहीस?” ह्या विषयावर शेठने मला पुण्याच्या ‘बर्गर किंग’ मध्ये नेताना अर्धा तास वाद घातला होता. आणि अखेर घरी लवकर जायचे असल्याने स्वत:च तो आवरता घेतला. “तू हिटलरला का मानतोस?” ह्या प्रश्नावर “यापुढे नाही मानणार ” असे उत्तर शेठ्ला चालत नाही. “यापुढे गांधींची उपासना करेन” ह्या उत्तरावर तर शेठ भडकून उठतो. आयुष्यात आपली मते ठाम असावीत, मग त्यासाठी कोणाशीही वाद घालण्याची आपली तयारी असावी असं शेठ मानतो. मागे एकदा “तू दाढीत चांगला दिसशील” अश्या एका (अर्थात प्रेक्षणीय बाजूकडील) मताचा पडताळा घेण्यासाठी शेठने इतकी दाढी वाढवली कि अखेर मुले (आणि ती प्रेक्षणीय बाजू देखील!) त्याला निखील शेठ ऐवजी निखील शेख म्हणू लागली.
पोलादपूरच्या दिलीपराव शेठ यांचे निखील हे थोरले अपत्य. अपत्य म्हटले कि त्याचा आपत्तीशी उच्चारी जवळीक असते. पण हे पोर मात्र कुटुंबासाठी इष्टापत्ती ठरले. घराची जबाबदारी अंगावर पडली तसे दिलीपरावांनी पुस्तके,नाटके, संगीत यातून अंग काढले. पण ह्या क्षेत्रातील रसिकपणाच्या बाबतीत शेठ वडिलांहून सुद्धा सवाई निघाला. ‘नु.म.वी’ मध्ये जायला लागल्यापासून शेठने अ, आ, ई सोबत रसिकतेचे धडे गिरवले. इतर मुले व रे वडाचा अगर वरवंट्याचा म्हणत आपल्या बुद्धीची धूळ जगभर उधळीत होती, तेंव्हा हे चिरंजीव व रे वसंतरावांचा असे म्हणत त्याच धुळीला आकार देत होते. आपल्या हेडमास्तर असणाऱ्या आजोबांकडे एकही पुस्तक नाही हि गोष्ट शेठ्ला प्रचंड छळे. शाळेत जाताना बस ऐवजी पायी जाऊन आपला पोकेटमनी वाचवून शेठने पुस्तके खरेदी केली.

मागे एकदा शेठला मी खांडेकरांचे ययाती मागण्यासाठी मागितले होते. त्यावर “घरी येऊन वाच, पण मी तुला पुस्तक होस्टेलवर देणार नाही” असे शेठने ठामपणे सांगितले. स्वकष्टार्जित गोष्टींविषयी असणारी उपजत आस्था ह्या स्पष्टपणामागे होती. ‘हे सारे मी मिळवलंय’ ह्याच्याऐवजी ‘हे सारे कष्टाने साध्य केलेय’ असा सार्थ आणि जाज्वल्य अभिमान त्यामागे होता. म्हणूनच शेठ साधासुधा ठरत नाही, जाज्वल्य ठरतो.
पण शेठचा हा जाज्वल्य अभिमान फक्त पुस्तके, संगीत ह्याबाबतीतच मर्यादित नाही. हिस्ट्री क्लबचा संस्थापक सदस्य असणाऱ्या ह्या पोराच्या घरालादेखील तितकाच रंजक इतिहास आहे आणि त्याचा शेठ्ला जाज्वल्य अभिमान आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेची लूट करण्यासाठी गुजरातेत गेले असताना परत येते वेळी त्यांनी आपल्यासोबत काही गुजराती व्यापारी आणून त्यांना कोकणात वसवले. शेठचे पूर्वज हे ह्या लोकांपैकीच होत. पुढे हे लोक पोलादपूरला स्थायिक झाले. ह्या पोलाद्पुरचा शेठ्ला प्रचंड अभिमान आहे. पोलादपूरचे बालाजी आवजी चिटणीस (सारा इतिहास ह्यांना बालाजी आवजी चिटणीस म्हणत असला तरी शेठ त्यांना बालाजी आवजी चित्रे असेच म्हणतो.) हे शिवाजी महाराजांचे चिटणीस होते. महाराजांचे पहिले चरित्रकार कवींद्र परमानंद नेवासकर यांनी पोलादपूरला समाधी घेतली. या दोन्ही आणि पोलादपूरला धूळ आपल्या पायी आणि मग माथी लावणाऱ्या प्रत्येकाचा शेठ्ला जाज्वल्य अभिमान आहे. किंबहुना जगातले सारे महात्मे पोलादपूरला पायधूळ झाडण्यासाठी पुन्ह:पुन्हा जन्म घेत असावेत असा आमचा होरा आहे. नु.म.वी.य असल्याने शेठ्ला महामहोपाध्याय (हि पदवी घेतली नवी तर शेठ पेटतो) दत्तो वामन पोद्दारांपासून स्वत:पर्यंत सार्या नु.म.वी.य जणांचा त्याला जाज्वल्य अभिमान आहे. पण शेठचा अभिमान अनाठायी नसतो. ख्यातनाम (कुख्यात म्हटले तरी चालेल) इतिहास संशोधक त्र्यंबक शंकर शेजवलकर हा शेठ, बेल्लारीकार आदि प्रभृतींचा मुकुटमणी. निनाद बेडेकरांनी (ते तेंव्हा शिवभूषण नव्हते) “शेजवलकरांना मोडी वाचता येत नव्हते” ह्या एका वाक्यात शेजवलकरांचा कडेलोट केला तेंव्हा शेठने हि गोष्ट मान्य केली होती.

स्वाक्षर्या जमावाने हा शेठचा आणखी एक छंद! व.पु. काळे ते अगदी अप्पा जळगावकर यांच्यापर्यंत शेठने अनेक मान्यवर लोकांच्या स्वाक्षर्या घेतल्या आहेत. शेठने अप्पा जळगावकरांची सही घेतली आणि अप्पांची देवाने भूतलावरून उचलबांगडी केली. असे अनेक दिग्गज शेठ्ला स्वाक्षरी देऊन पस्तावले. जणू काही सारे महात्मे शेठ्ला स्वाक्षरी देणे आणि प्रसिद्ध होणे ह्या दोनच कामांसाठी भूतली आले असावेत. आम्हाला त्रास देणाऱ्या एका मास्तरांची स्वाक्षरी घ्यायला शेठ्ला पाठवावे असा विचार होता पण तो यशस्वी झाला नाही.

वसंत सबनीस, वसंत देशपांडे आणि वसंत देसाई हे तीन वसंत म्हणजे शेठ्ची दैवते आहेत. सबनीसांची नाटके पाहताना हा पोर तालीन होऊन जातो, वसंतरावांनी ‘जमानाकीणारे मोर गाव’ म्हटल्याबरोबर त्या यामुनेकाठ्च्या वाळूत क्रीडा करून यायचे अद्भुत लेणे शेठ्ला लाभलेय. शेठ स्वत: संवादिनी उत्तम वाजवतो (ह्याला पुणे सोडून इतरत्र हार्मोनियम अगर बाजाची पेटी म्हणतात). नाट्यसंगीत संवादिनीवर वाजवून पाहणे हा शेठचा विरंगुळा आहे. माझ्या सलग तिसऱ्या प्रेमभंगाची करुण कथा (हि माझी एकमेव hat -trik) मी शेठ्ला सांगत असताना शेठ “या नवनवल नयनोत्सवा” असे म्हणत माझ्या तिसऱ्या प्रेमकथेच्या अंत्यविधीला सार्या जगाला बोलावीत होता.

शंभर नंबर हे मात्र शेठच्या आयुष्यातले एक न विसरता येण्याजोगे प्रकरण आहे. coep मुलींचे वसतिगृह (नावे दगा देऊ शकतात) मध्ये असणाऱ्या एका शेठच्या वर्गातील कन्यकेला ‘शेठ दररोज वासातीगृहाबाहेर येऊन उभा राहतो आणि तिच्या नावाने हाक मारतोय’ असा भास होई. तो आणखीही काही बोलत असावा असा तिचा दावा होता पण वेगात बोलण्याच्या शेठच्या सवयीमुळे तो काय बोलतो हे नीटसे काळात नव्हते. अखेर प्रकरण मिटले आणि भौतिक जगतातील शेठच्या एकमेव प्रेमप्रकरणावर पडदा पडला.

शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयात उत्तम गुण मिळवून शेठ आता अमेरिकेत पुर्डू विद्यापीठात आहेत. अमेरिकेत जाण्यापूर्वी शेठ्ची हिस्ट्री क्लबने भारताची चिमुटभर माती देऊन शेठ्ची बोळवण केली. इंजिनियर झाला असला तरी शेठ अजून पक्का ‘शेठ’ आहे. आनंदाचे आणि मुख्य म्हणजे तो स्वत: लुटून इतरांना दाखवण्याच्या कलेचे कर्ज त्याने आम्हा सर्वाना दिलेय. ते सुद्धा बिनव्याजी!

जनाब फैजल शाह साहब

आदाब. शोमा खूब हास्तिद? मन खुबम.

बड़े दिन बाद अच्छा, कुछ खास सुनने मिला. जनाब फैजल शाह, जिन्होंने आय.ए.एस. में पिछले साल अव्वल नंबर लाया उनके कुछ अलफ़ाज़ मै यहाँ आपके सामने पेशे-ए-ख़िदमत करना चाहूँगा. आप वैसे तो कश्मिरसे है और पेशेसे डॉक्टर है. लेकिन आपने उर्दू लिटरेचर लेकर आय.ए.एस. में टॉप किया. एक मुसलमान और एक कश्मीरी होना बिलकुल इसके आड़े नहीं आया. जहा काबिलीयत और जुनून है वहा मंज़र तक पहुँचाना सिर्फ कुछ अर्से का सवाल है इसकी आप एक मिसाल हो. आप अल्लामा इकबालके बड़े कायल हो. जिस लताफ़त से इक़बाल के सुखन आपके ज़हनसे निकलकर जमुरियापर बरस पड़ते है उसे देखकर तो हमारे रोंगटे खड़े हो गए.

सितारों के आगे जहाँ और भी हैं अभी इश्क़ के इम्तिहाँ और भी हैं
तही ज़िन्दगी से नहीं ये फ़ज़ायें यहाँ सैकड़ों कारवाँ और भी हैं
क़ना’अत न कर आलम-ए-रंग-ओ-बू पर चमन और भी, आशियाँ और भी हैं
अगर खो गया एक नशेमन तो क्या ग़म मक़ामात-ए-आह-ओ-फ़ुग़ाँ और भी हैं
तू शाहीं है परवाज़ है काम तेरा तेरे सामने आसमाँ और भी हैं
इसी रोज़-ओ-शब में उलझ कर न रह जा के तेरे ज़मीन-ओ-मकाँ और भी हैं
गए दिन के तन्हा था मैं अंजुमन में यहाँ अब मेरे राज़दाँ और भी हैं

हाज़िर है उनके हर्फ़ उनिके आवाज में जो आपमे गालिबन नार-ए-ज़ज्बात पैदा करेंगे –