Baloch encounters

I started this blog with exclusively Marathi writings but did not realize how it became Hindusthani, Marathi, English mix soon after. Here is an article by a friend of mine which gives some insight into his in person interactions with someone belonging to kind of people about whom ordinary people like us get to know only through highly biased, selective, partly uncourageous partly defensive partly motivated global corporate media.

There are times when life seems a bit too co-incidental. It makes you run into the same thing over and over again. Yesterday, while I was going through my daily newspaper routine, I chanced upon a photograph of a Baloch village. Scrawled across one of the walls were the words: ‘Pakistan Murdabad’. The graffiti did not stand out; in fact, the words seemed to merge in with the rest of the photograph. Anyway, soon enough, my fickle brain moved on to other things and the photograph, like the graffiti in it, receded somewhere deep down in my cerebellum.

Today, as I was sitting on a bench at the station waiting for my train, deeply engrossed in my newspaper, this Asian looking guy approached me, and asked me in Urdu ‘Hello, Aap mujhe bata sakte hain key eh train kab aayegi’. I told him the arrival time for the train and resumed reading the newspaper. However, the guy wasn’t finished. He interrupted me again: ‘Aap Kahaan se hain?’ He was in a mood to talk. I put down my newspaper, and replied that I was from Delhi and asked where he was from. Realizing that I was from India, he smiled and told me that he was from Balochistan. Before I could ask him anything, he proceeded to tell me about his affection for India. I politely replied that I was quite fond of Pakistan too. At this point, his expression changed and he tersely replied ‘Mein Pakistani nahin hoon!’

I was a bit startled by his rather forceful response, and at the same time, confused. He is from Pakistan, but is not Pakistani? I started to be wary of the possibility of him breaking off into a Sunny Deol-esque anti-Pakistan rant in front of dozens of Londoners, who might misconstrue what he was saying. Very cautiously, I asked him ‘lekin zulm to markazi hukoomat kar rahi hai na?’ He replied that it was indeed the army and the central government who were responsible for the mess. He then went on to describe, in uncomfortably explicit details, the alleged crimes committed by the Pakistani state. This was followed by praises of India. I nodded along, the thoughts of Nagaland and Kashmir lurking eerily in my head.

I enquired whether his anger was against Pakistan as a country or Pakistan as a state. His response was rather puzzling. Although his anger was primarily directed against the army, he said that he resented Punjabi domination. That was understandable, I thought. Being a Punjabi myself, I know that as a group we are quite used to regional chauvinism.

While he was talking, I thought about the level of frustration that this fellow possessed; so much resentment that it propelled him to talk about his anger and resentment to an unknown stranger in a train. As the train chugged along, he was getting more and more vocal, and a few co-passengers eyed us suspiciously. Interrupting him, I asked ‘To kya aap Pakistan se alehdgee chaahte hain?’ He wanted to be separate. He then went on to praise the ‘support’ India had given to the Balochs, while I nodded uncomfortably.

This conversation was arbitrarily cut short by the sudden arrival of my destination. As our ways parted, we smiled and I went my way. On my way to the college, I thought about what he said. I was also ashamed of myself. Here I was a member of the privileged section of our society, where the coercive power of the state remains largely unfelt and a mere phone call is enough to keep troubles at bay. On the other hand was him, possibly a victim, or at the very least a direct observer of state brutality. The difference between us was the difference between him and what he called ‘Pakistan’; the difference between haves and have-nots.

A few hours later, as I was sitting on my computer reading an Urdu daily, I noticed the headline: ‘Altaf Hussain warns Punjab, Balochistan is slipping away’. Unfunny coincidence, I thought.

– Amit Julka



हा लेख आमचे मित्रवर्य पंडित श्रीनिवास याडकीकर-नगरकर यांनी लिहिला आहे. त्यांचे ‘राधा – एक आभास’ हे पुस्तक तसे पूर्वीपासूनच गाजते आहे.. पण त्याव्यतिरिक्त केलेल्या फुटकळ लेखात त्यांनी आमचा समाचार घेतला. काही सत्य काही विपर्यास… विनोदी समजून घ्यावा…(त्यांचे लिखाण येथून प्रसिद्ध होते –

आपल्या “मुंबईकर-पुणेकर-नागपूरकर” ह्या लेखात पु. ल. म्हणतात, “जर तुम्हाला पुणेकर व्हायचे असेल तर खुशाल व्हा, फक्त तुम्हाला कुठल्या न कुठल्या तरी गोष्टीचा साधासुधा नाही तर जाज्वल्य अभिमान असावा..” पहिल्याने पुण्यात आल्यावर असा कोणी ‘जाज्वल्य’ अभिमान असणारा कोणी भेटेल कि नाही ह्याविषयी शंका (किंबहुना धास्ती जास्त!) होती. पण निखील शेठ्ला भेटल्यावर हि शंका फिटली. खरेतर निखीलला पहिल्यांदा कधी भेटलो हे नीटसे आठवत नाही.. शेठ ह्या मनुष्यप्राण्याचा (मनुष्य-प्राणीच म्हटलेले बरे!) पहिला ज्ञात उल्लेख (हि हिस्ट्री क्लबमध्ये बेल्लारीकर, शेठ आणि स्मित ह्या त्रयीने लावलेली सवय…) मी एस. वाय. ला पहिल्या सेमिस्टरमध्ये असतानाचा! बेल्लारीकर ह्या कधीही न ऐकलेल्या आडनावाच्या आणि कधीही न पाहिलेल्या माणसाशी माझी गाठ घालून देण्यात आली होती. इतिहास, गणित, सिनेमा अश्या पाच-पन्नास गल्ल्यामधून बेल्लारीकर मला फिरवत होता. आणि मी वाघाच्या गुहेत सापडलेल्या पाडसासारखा झालो होतो (आज तीच गुहा अल्लीबाबाच्या गुहेसारखी वाटते.. असो!) अचानक बेल्लारीकारचा फोन वाजला. “शेठचा फोन आहे एक मिनिट हं!” असे बोलून बेल्लारीकर ने फोन घेतला. आणि मग बेल्लारीकर आणि शेठचे पेशवाई वरचे संभाषण सुरु झाले.

हळूहळू माझा क्लबमधला वावर आणि इतिहासाचा माझ्यातला संचार दोन्ही वाढू लागले. लवकरच मी आणि विक्रांत हांडे-देशमुख यांनी सिकंदरावर व्याख्यान द्यावे असे ठरले. रात्रभर जागून मी प्रेझेन्टेशन बनवले होते.. उरलेले काम करायला मी स्मितच्या रूमवर गेलो. तिथे सावळ्या वर्णाचा आणि हिस्ट्री क्लब मधल्या इतर सदस्यांच्या तुलनेने एक अंमळ भरघोस अंगाचा तरुण (किमान दिसण्यावरून तरी) माझ्या प्रेझेन्टेशनशी झगडा करीत होता. “हा शेठ!” बेल्लारीकरने ओळख करून दिली. “तुश्रीनिवासका?” शेठ बोलला. एव्हड्या वेगाने शब्द उच्चारता येतात ह्या गोष्टीवर माझा विश्वास बसत नव्हता. शेठने उच्चारलेले ते पहिलेच वाक्य मला मुंबईमधल्या लोकलच्या गर्दीची किंवा कुंभमेळ्यातील गदारोळाची आठवण करून देऊन गेलं. “काय?” एकही पॉज न घेता उच्चारलेले ते वाक्य ऐकून माझी तारांबळ उडाली होती. “तू श्रीनिवास का?” शेठने ह्या खेपेला शब्दांपेक्षा त्यांच्या मधल्या अंतरावर जोर देत तेच वाक्य उच्चारले. “हो” किंचित सावरून मी म्हणालो. यापुढे मी शेठचे प्रत्येक वाक्य मी कान टवकारून ऐकू लागलो. मी जरा बोथट अगर गोड कानाचा आहे असा वाटून शेठने आवाजाचा वोल्युम तेव्हढा वाढवला पण वेग मात्र तोच. टेप रेकॉर्डर मध्ये जेंव्हा केसेट अडकते तेंव्हा आवाज जसा गोन्गाणा ऐकू येतो (ह्यापुढे माझी शब्दसंपदा जात नाही) तसा काहीसा शेठच्या बोलण्याचा धाट वाटला, अन मी खुदकन हसलो. शेठ क्षणभर चिडला पण त्याचे बोलणे ऐकून समोरच्या माणसाच्या चेहेर्यावर येणारे अगम्य भाव त्याला परिचयाचे असावेत म्हणून अखेर शांत झाला.

त्यानंतर शेठ आणि माझा संवाद-कम-चर्चासत्र-कम-सात्विक वाद (इथे वाद सात्विक पण असतो हे लिहिण्याचे कारण काही लोकांचा गैरसमज…) सुरु झाले. “तू नोन-व्हेज का खात नाहीस?” ह्या विषयावर शेठने मला पुण्याच्या ‘बर्गर किंग’ मध्ये नेताना अर्धा तास वाद घातला होता. आणि अखेर घरी लवकर जायचे असल्याने स्वत:च तो आवरता घेतला. “तू हिटलरला का मानतोस?” ह्या प्रश्नावर “यापुढे नाही मानणार ” असे उत्तर शेठ्ला चालत नाही. “यापुढे गांधींची उपासना करेन” ह्या उत्तरावर तर शेठ भडकून उठतो. आयुष्यात आपली मते ठाम असावीत, मग त्यासाठी कोणाशीही वाद घालण्याची आपली तयारी असावी असं शेठ मानतो. मागे एकदा “तू दाढीत चांगला दिसशील” अश्या एका (अर्थात प्रेक्षणीय बाजूकडील) मताचा पडताळा घेण्यासाठी शेठने इतकी दाढी वाढवली कि अखेर मुले (आणि ती प्रेक्षणीय बाजू देखील!) त्याला निखील शेठ ऐवजी निखील शेख म्हणू लागली.
पोलादपूरच्या दिलीपराव शेठ यांचे निखील हे थोरले अपत्य. अपत्य म्हटले कि त्याचा आपत्तीशी उच्चारी जवळीक असते. पण हे पोर मात्र कुटुंबासाठी इष्टापत्ती ठरले. घराची जबाबदारी अंगावर पडली तसे दिलीपरावांनी पुस्तके,नाटके, संगीत यातून अंग काढले. पण ह्या क्षेत्रातील रसिकपणाच्या बाबतीत शेठ वडिलांहून सुद्धा सवाई निघाला. ‘नु.म.वी’ मध्ये जायला लागल्यापासून शेठने अ, आ, ई सोबत रसिकतेचे धडे गिरवले. इतर मुले व रे वडाचा अगर वरवंट्याचा म्हणत आपल्या बुद्धीची धूळ जगभर उधळीत होती, तेंव्हा हे चिरंजीव व रे वसंतरावांचा असे म्हणत त्याच धुळीला आकार देत होते. आपल्या हेडमास्तर असणाऱ्या आजोबांकडे एकही पुस्तक नाही हि गोष्ट शेठ्ला प्रचंड छळे. शाळेत जाताना बस ऐवजी पायी जाऊन आपला पोकेटमनी वाचवून शेठने पुस्तके खरेदी केली.

मागे एकदा शेठला मी खांडेकरांचे ययाती मागण्यासाठी मागितले होते. त्यावर “घरी येऊन वाच, पण मी तुला पुस्तक होस्टेलवर देणार नाही” असे शेठने ठामपणे सांगितले. स्वकष्टार्जित गोष्टींविषयी असणारी उपजत आस्था ह्या स्पष्टपणामागे होती. ‘हे सारे मी मिळवलंय’ ह्याच्याऐवजी ‘हे सारे कष्टाने साध्य केलेय’ असा सार्थ आणि जाज्वल्य अभिमान त्यामागे होता. म्हणूनच शेठ साधासुधा ठरत नाही, जाज्वल्य ठरतो.
पण शेठचा हा जाज्वल्य अभिमान फक्त पुस्तके, संगीत ह्याबाबतीतच मर्यादित नाही. हिस्ट्री क्लबचा संस्थापक सदस्य असणाऱ्या ह्या पोराच्या घरालादेखील तितकाच रंजक इतिहास आहे आणि त्याचा शेठ्ला जाज्वल्य अभिमान आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज सुरतेची लूट करण्यासाठी गुजरातेत गेले असताना परत येते वेळी त्यांनी आपल्यासोबत काही गुजराती व्यापारी आणून त्यांना कोकणात वसवले. शेठचे पूर्वज हे ह्या लोकांपैकीच होत. पुढे हे लोक पोलादपूरला स्थायिक झाले. ह्या पोलाद्पुरचा शेठ्ला प्रचंड अभिमान आहे. पोलादपूरचे बालाजी आवजी चिटणीस (सारा इतिहास ह्यांना बालाजी आवजी चिटणीस म्हणत असला तरी शेठ त्यांना बालाजी आवजी चित्रे असेच म्हणतो.) हे शिवाजी महाराजांचे चिटणीस होते. महाराजांचे पहिले चरित्रकार कवींद्र परमानंद नेवासकर यांनी पोलादपूरला समाधी घेतली. या दोन्ही आणि पोलादपूरला धूळ आपल्या पायी आणि मग माथी लावणाऱ्या प्रत्येकाचा शेठ्ला जाज्वल्य अभिमान आहे. किंबहुना जगातले सारे महात्मे पोलादपूरला पायधूळ झाडण्यासाठी पुन्ह:पुन्हा जन्म घेत असावेत असा आमचा होरा आहे. नु.म.वी.य असल्याने शेठ्ला महामहोपाध्याय (हि पदवी घेतली नवी तर शेठ पेटतो) दत्तो वामन पोद्दारांपासून स्वत:पर्यंत सार्या नु.म.वी.य जणांचा त्याला जाज्वल्य अभिमान आहे. पण शेठचा अभिमान अनाठायी नसतो. ख्यातनाम (कुख्यात म्हटले तरी चालेल) इतिहास संशोधक त्र्यंबक शंकर शेजवलकर हा शेठ, बेल्लारीकार आदि प्रभृतींचा मुकुटमणी. निनाद बेडेकरांनी (ते तेंव्हा शिवभूषण नव्हते) “शेजवलकरांना मोडी वाचता येत नव्हते” ह्या एका वाक्यात शेजवलकरांचा कडेलोट केला तेंव्हा शेठने हि गोष्ट मान्य केली होती.

स्वाक्षर्या जमावाने हा शेठचा आणखी एक छंद! व.पु. काळे ते अगदी अप्पा जळगावकर यांच्यापर्यंत शेठने अनेक मान्यवर लोकांच्या स्वाक्षर्या घेतल्या आहेत. शेठने अप्पा जळगावकरांची सही घेतली आणि अप्पांची देवाने भूतलावरून उचलबांगडी केली. असे अनेक दिग्गज शेठ्ला स्वाक्षरी देऊन पस्तावले. जणू काही सारे महात्मे शेठ्ला स्वाक्षरी देणे आणि प्रसिद्ध होणे ह्या दोनच कामांसाठी भूतली आले असावेत. आम्हाला त्रास देणाऱ्या एका मास्तरांची स्वाक्षरी घ्यायला शेठ्ला पाठवावे असा विचार होता पण तो यशस्वी झाला नाही.

वसंत सबनीस, वसंत देशपांडे आणि वसंत देसाई हे तीन वसंत म्हणजे शेठ्ची दैवते आहेत. सबनीसांची नाटके पाहताना हा पोर तालीन होऊन जातो, वसंतरावांनी ‘जमानाकीणारे मोर गाव’ म्हटल्याबरोबर त्या यामुनेकाठ्च्या वाळूत क्रीडा करून यायचे अद्भुत लेणे शेठ्ला लाभलेय. शेठ स्वत: संवादिनी उत्तम वाजवतो (ह्याला पुणे सोडून इतरत्र हार्मोनियम अगर बाजाची पेटी म्हणतात). नाट्यसंगीत संवादिनीवर वाजवून पाहणे हा शेठचा विरंगुळा आहे. माझ्या सलग तिसऱ्या प्रेमभंगाची करुण कथा (हि माझी एकमेव hat -trik) मी शेठ्ला सांगत असताना शेठ “या नवनवल नयनोत्सवा” असे म्हणत माझ्या तिसऱ्या प्रेमकथेच्या अंत्यविधीला सार्या जगाला बोलावीत होता.

शंभर नंबर हे मात्र शेठच्या आयुष्यातले एक न विसरता येण्याजोगे प्रकरण आहे. coep मुलींचे वसतिगृह (नावे दगा देऊ शकतात) मध्ये असणाऱ्या एका शेठच्या वर्गातील कन्यकेला ‘शेठ दररोज वासातीगृहाबाहेर येऊन उभा राहतो आणि तिच्या नावाने हाक मारतोय’ असा भास होई. तो आणखीही काही बोलत असावा असा तिचा दावा होता पण वेगात बोलण्याच्या शेठच्या सवयीमुळे तो काय बोलतो हे नीटसे काळात नव्हते. अखेर प्रकरण मिटले आणि भौतिक जगतातील शेठच्या एकमेव प्रेमप्रकरणावर पडदा पडला.

शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयात उत्तम गुण मिळवून शेठ आता अमेरिकेत पुर्डू विद्यापीठात आहेत. अमेरिकेत जाण्यापूर्वी शेठ्ची हिस्ट्री क्लबने भारताची चिमुटभर माती देऊन शेठ्ची बोळवण केली. इंजिनियर झाला असला तरी शेठ अजून पक्का ‘शेठ’ आहे. आनंदाचे आणि मुख्य म्हणजे तो स्वत: लुटून इतरांना दाखवण्याच्या कलेचे कर्ज त्याने आम्हा सर्वाना दिलेय. ते सुद्धा बिनव्याजी!

लातूरकरांचे अभिनंदन…

आत्ताच १२ वीचा निकाल लागला. या निकालातली सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे ‘लातूर Pattern’  साठी प्रसिद्ध असलेल्या जिल्ह्याची पहिल्या क्रमांकावरून झालेली उचलबांगडी आणि ती सुद्धा साधीसुधी नाही तर एकदम शेवटच्या स्थानावर. मागच्या वर्षी उत्तीर्ण झालेल्या विद्यार्थ्यांचे प्रमाण होते ८५.५१ %  आणि ह्या वेळेस ते आहे ४४.८१ %….!! आता वर्षभरात विद्यार्थ्याची पातळी काही इतकी खालावत नाही. या साठी जबाबदार सर्वात मोठा घटक म्हणजे लातूरच्या आणि  महत्वाच्या नांदेडच्या जिल्लाधिकारी आणि करमचार्यानी घेतलेले ‘Tough Anti Exam Malpractices Measures ‘ बाकीच्या ७ बोर्डाचे निकाल ८० % च्या आसपास आहेत आणि फक्त लातूर चा ४४ %. यात लातूर बोर्ड गंडलेले आहे असे समजावे की बाकीच्यांना ‘Reality check ची गरज  आहे असं समजावे..?

इतर महाराष्ट्रात काही फार दिव्य परिस्थिती आहे असं वाटत नाही, त्यामुळे दुसरा पर्याय जास्त योग्य वाटतो. आता लातूरकरांना कमी निकालाबद्दल फैलावर घेतलं जाते की इतरांना ठोस पावले न उचलण्याबद्दल हे पाहायला हवे. महाराष्ट्र बोर्डाने निकाल Online लावून फार मोठी सोय केली आहे, आणि त्यात सर्वात मस्त गोष्ट म्हणजे भरपूर Statistics उपलब्ध करून दिले आहेत. लातूरच्या या निकालावरून जरी आपल्या शिक्षण पद्धतीचे खरे स्वरूप बाहेर येऊन वाभाडे निघाले असतील तरी परिस्थिती सुधारण्याच्या दृष्टीने एक महत्वाचा पाउल म्हणता येईल. बाकीच्यांना सुद्धा असे करण्यास प्रवृत्त केले पाहिजे. म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मनात पास होण्यासठी अभ्यास करावा लागतो अशी भावना तरी निर्माण होईल.भविष्यासाठी आपले बोर्ड कुठल्या वाटेने जातात हे महत्वाचे ठरेल. ईश्वर त्यांना योग्य (कठीण असला तरी ) मार्गाने चालांयची सुबुद्धी देवो .

( ह्या पार्श्वभूमीवर ८ वी पर्यंत परीक्षा रद्द करण्याचा निर्णयाबद्दल विचार करतोय.. फारसे आशावादी चित्र दिसत नाहीये)
१२ वी results आणि Statistics इथे पाहू शकतात येथे विभाग निहाय statistics पण उपलब्ध आहेत.

– स्मित गाडे

आर्य आणि अनार्य : एक धावता (अगदी f -1) आढावा .

इतिहास म्हणजे या ना त्या कारणाने वेळोवेळी फुटणाऱ्या बॉम्बगोळ्यांनी व्यापलेले कुरुक्षेत्रच  जणू. अलीकडे तर कधी कोणत्या मुद्द्यावरून वाद , वितंडवाद आणि दहशतवाद फोफावतील, हे सांगणे कठीणच आहे. मग काल कोणताही असो , प्रदेश कोणताही असो. युरोपात पाहिले तर लोक  चेंगीज खान , अरब यांच्या नावाने बोटे मोडतात , ज्यू हिटलरला शिव्या घालतात. आफ्रिका आणि वसाहतवादाच्या जोखडातून नुकतेच मुक्त झालेले कोणतेही देश युरोपच्या नावाने खडे फोडतात .  भारतात तर असे बॉम्बगोळे  किती आहेत कुणास ठाऊक. पण या सर्व स्फोटकांचा बाप म्हणजे सो-कॉल्ड आर्यन इन्व्हेजन थेअरी . या सिद्धांतावरून जितका कंठशोष झाला, तितका अजून कोणत्याही मुद्द्यावरून झाला नाही . तस्मात या आणि अजून काही लेखांमधून याचा एक अति-अति धावता आढावा घेण्याचा प्रयत्न आहे .

हा सिद्धांत पुढे करून १९व्य शतकात ब्रिटीश लोकांनी आपल्या साम्राज्यवादाला नैतिक बैठक देण्याचा प्रयत्न केला. महात्मा फुल्यांनी हा सिद्धांत वापरून आर्य हे बाहेरचे उपरे असून त्यांनी आधीच्या अधिक प्रगत अशा मूलनिवासी  द्रविड लोकांना पराभूत केले , असे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला . बहुजनसमाजाला पारंपारिक हिंदू धर्मापेक्षा एक वेगळी ओळख देण्याचा हा प्रयत्न होता. पुढे डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांनी   या सिद्धांताचा उहापोह “who were the shudras?”  या पुस्तकात केला आणि फुल्यान्प्रमानेच  मत दिले. तामिळनाडूमध्ये हा सिद्धांत वापरून सो-कॉल्ड द्रविडपणाला चेतविण्याचा प्रयत्न केला गेला. आजदेखील काही तथाकथित आणि पोकळ बहुजनसमाजवादी लिखाणात या सिद्धांताची मढी उकरून हवी तशी सजविली जातात.अर्थात आर्यन इन्व्हेजन थेअरी हा आर्य संकल्पनेचा एक भाग आहे. ती संकल्पना वापरून हिटलरने जो दंगा केला, तो महशूर आहे . “white man’s burden” हादेखील असाच एक रद्दी सिद्धांत आहे. पण त्याबद्दल नंतर कधीतरी .

मुळात हा सिद्धांत काय आहे? हा सिद्धांत असे सांगतो , की सुमारे १५०० इ.स .पू. या वेळी भारतात आर्य नामक लोक बाहेरून आले, त्यावेळी भारतात असलेल्या द्रविडीय लोकांना त्यांनी हळूहळू आपले गुलाम बनवले, आणि आपला वरचष्मा भारतावर प्रस्थापित केला . आर्य लोकांचा वंश द्रविड लोकांपेक्षा वेगळा होता , त्यांची भाषा देखील वेगळी होती .

तर हा सिद्धांत कोणी सर्वात आधी मांडला? याचे उत्तर देण्या आधी मुळात या सिद्धांतामागील पार्श्वभूमी थोडीशी समजावून घेऊ. १८व्य शतकाच्या उत्तरार्धात ब्रिटीशांची भारतावरील पकड बर्यापैकी मजबूत होऊ लागली आणि बरेच युरोपियन्स भारतात येऊन भारतीय संस्कृतीचा अभ्यास करू लागले . त्याची परिणती म्हणजे “indology” ही शाखा होय. सर विलियम जोन्स हे त्यातील एक अग्रगण्य नाव आहे . संस्कृत चा अभ्यास करून त्यांनी आधीच्या लोकांनी केलेल्या तर्काला पुष्टी दिली, की संस्कृत, ग्रीक आणि लातिन या ३ भाषांची पूर्वज भाषा ही एकच होती. त्यामुळे भारत आणि युरोप यांचे सांस्कृतिक आजेपणजे एकच असावेत असा निष्कर्ष त्यांनी काढला. त्याचीच परिणती म्हणजे वरती सांगितलेला हा सिद्धांत होय . max  मुल्लर , जॉन मुइर आणि इतर अभ्यासकांनी हा सिद्धांत पहिल्यांदा मांडला.

आता या सिद्धांतातील तथ्य आणि मिथ्य दोन्ही तपासून पाहू . विलियम जोन्स हा संस्कृत भाषेचा पहिला प्रसिद्ध अभ्यासक संस्कृत बद्दल असे म्हणतो , की संस्कृत ही ग्रीक आणि लातिन यापेक्षा बाहेरून वेगळी असली तरी त्यांचे व्याकरण आणि साधारण ढाचा बर्यापैकी सारखा आहे आणि हा सारखेपणा इतका आहे , की या तीनही भाषांची मूळ भाषा १ च असावी . त्या भाषेला तो “proto-indo-european” असे म्हणतो. इतकेच नाही , तर पारशी लोकांच्या अवेस्ता नामक धर्मग्रंथातील पर्शियन भाषा आर्ष संस्कृतशी खूपच मिळतीजुळती आहे. हे झाले भाषिक पुरावे . कधीकाळी आर्य लोक हे भारताबाहेर होते याला काय पुरावा? इराणमधील प्राचीन  संस्कृती ही आर्य संस्कृतीशी मिळतीजुळती होती, पण त्यापुढे काय? पण तुर्की मध्ये बोगोझ-कोई नामक ठिकाणी मितान्नी   साम्राज्यामधील तुशारात्त राजाने इजिप्त च्या अमेनहोतेप तिसरा या राजाबरोबर केलेला  शांतता करार मिळाला क्युनिफोर्म लिपीत लिहिलेला मिळाला आहे . त्यात अग्नी, वरुण यांसारख्या स्पष्टपणे आर्यन / वैदिक देवतांना साक्षी मानले आहे . या कराराचा काळ आहे इ.स.पू . १४००   . ह्यावरून असे सिद्ध होते की भारताबाहेर देखील आर्य संस्कृती प्राचीन काळी पसरलेली होती.

पण मग द्रविड लोकांवरील त्या तथाकथित हल्ल्याचे काय? आर्य हे हल्लेखोर होते , असे म्हणणार्यांच्या मताला पुष्टी देणारा एकच अप्रत्यक्ष पुरावा आहे, तो म्हणजे पाकिस्तान मधील बलुचिस्तान भागात आजही सुमारे २२ लाख लोक बोलत असलेली ब्राहुई ही भाषा होय. जरी शब्दसंपदा अलीकडच्या काळात उर्दू फारसीने प्रभावित असली तरी व्याकरण इत्यादी प्रकारे तपासू गेलो तर ती एक द्रविड भाषा आहे , असे सर्व भाषातज्ञ म्हणतात. बाकी सर्व द्रविड भाषा दक्षिण भारतात आणि हीच एकटी उत्तरेत कशी काय? नक्की उत्तर कुणालाच माहित नाही. पण यावरून स्थलांतर हे एकच तर्कशुद्ध उत्तर निघते.

आता हा पुरावा असे सूचित करतो, की भाषेचे कदाचित स्थलांतर झाले असावे. पण मग तथाकथित आर्य वंशाचे काय? तर २००५ साली National DNA analysis centre, Kolkata , Oxford university zoology dept. ani Estonian biocentre या संस्थांमधील संशोधकांनी भारतामधील ३२ भटक्या जमाती आणि ४५ (नेहमीच्या) जाती यांमधून हजारो लोकांचे डी एन ए तपासले आणि निष्कर्ष काढला की सुमारे गेल्या ४०००० वर्षात तरी उत्तरपश्चिम भागातून मोठ्या प्रमाणावर लोकांचे कोणतेही उल्लेखनीय  स्थलांतर झालेले नाही . कुणाला हवे असल्यास त्याची पीडीएफ माझ्याकडे आहे. त्यामुळे वंशाचा मुद्दा तरी निकालात निघाला .

भारतीय संस्कृतीचा सध्या ज्ञात असलेला सर्वात जुना अवशेष जी हडप्पा संस्कृती, ती आर्य  की द्राविडी? हडप्पा संस्कृती ही आर्य नाही , असे म्हणणार्यांचा भर कायम घोडे आणि त्याशी निगडीत असलेल्या रथ आणि इतर गोष्टींशी असतो. त्यामुळे घोड्यांचा  उल्लेख असणे म्हणजेच आर्यपणाचे लक्षण आहे का? आता “आर्य /वैदिक” संस्कृतीशी निगडीत असलेला सर्वात जुना ग्रंथ जो ऋग्वेद , तो याबद्दल काय सांगतो? त्यात घोड्याचे उल्लेख आहेत , परंतु निव्वळ घोडाच नाही , तर बैल , गायी यांनादेखील महत्वाचे स्थान आहे. आता एक fact म्हणजे घोडा हा प्राणी मुळात भारतातील नाहीच. इ स पू २००० पूर्वी अश्वपालनाचे उदाहरण दक्षिण आशिया मध्ये सापडलेले नाही. तर एक गोष्ट नक्की , की घोडा हा प्राणी बाहेरचा आहे. पण मग हडप्पाचे  काय? निव्वळ  घोडा नसणे हे  द्रविडपणाचे लक्षण कशावरून?  ज्या अर्थी ऋग्वेद आणि जुन्यातील जुनी उपनिषदे सरमा-पणी यांसारख्या कथा रंगवून सांगतात आणि त्या कथा गाईंच्या  चोरीबद्दल आहेत , त्या अर्थी ती आर्य संस्कृतीची अतिशय जुनी अवस्था आहे , आणि हडप्पादेखील तसे असण्याची शक्यता आहे. अर्थात हे सगळे अवलंबून आहे ते हडप्पाच्या चित्रलिपीच्या सर्वमान्य अशा वाचनावर . तोपर्यंत आर्य आणि द्रविड या दोन्हीही पक्षांना मूग गिळून बसणे भाग आहे.

तर सारांश असा , की घोडा भारतात बाहेरून आला आणि काही प्रमाणात भाषिक स्थलांतर झाले .पण मग संस्कृत भाषा ही मूळ भारतातील आहे की नाही? द्राविडी भाषांचे भारतीयत्व निर्विवाद आहे, तर खरी “भारतीय भाषा ” कोणती?   S R Rao  या संशोधकांनी संस्कृतवर आधारलेले त्यांचे वाचन मांडले १९९२ साली , पण ते मान्यताप्राप्त नाहीये . जोपर्यंत हडप्पा बोलत नाही, तोपर्यंत आर्य आणि द्रविड ह्या दोन्हीही पक्षांना आपापला प्राचीनतेचा दावा पुढे रेटता येणार नाही.


– निखिल बेल्लारीकर (कोलकाता)

ध चा मा!!!

नारायणराव पेशव्यांच्या खुनाच्या वेळी गारद्यांना दिलेल्या आज्ञापत्रात मुदलात “रावांस धरावे” असा उल्लेख होता. तो बदलून आनंदीबाईंनी “रावांस मारावे” असा केला आणि मराठी दौलतीचे धनी (आणि पुढे दौलत सुद्धा) आपल्या निम्म्या गोवऱ्या स्मशानी जाते पाहती जाहले. हा इतिहासाचा भाग एक सत्य-कथा आहे की प्रक्षिप्त(?) हा एक संशोधनाचा विषय आहे. पण या घपल्याहूनही आणखी एक विषय आहे जो की बऱ्याचदा हाताळला जात नाही आणि तो म्हणजे सांप्रत मराठी ऐतिहासिक साहित्यातून होणारे ध चे मा! अर्थात ऐतिहासिक कादंबरी लेखकांच्या ऐतिहासिक चुका!

मराठीत मुदलात ऐतिहासिक असे लिखाण होत नाही (इथे मराठी वाचक चवताळून उठण्याची शक्यता जास्त आहे. पण मी इथे न वाचल्या जाणाऱ्या थेसिस विषयी बोलत नसून समाजापर्यंत पोहोचणाऱ्या ऐतिहासिक लिखाणाचा अर्थात कादंबऱ्यांचा उहापोह करीत आहे.). कोणे एके काळी भारतीय अस्मिता जागविण्याच्या (मराठी) प्रयत्नांचा भाग म्हणून हरी नारायण आपटे, नाथ माधव प्रभृतींनी लिहिलेल्या कादंबऱ्या ह्या त्या बाबतीत आद्य होत. त्यानंतर ही धुरा रणजीत देसाई, शिवाजी सावंत ह्यांनी सांभाळली. सध्या विश्वास पाटील आदि मंडळी हा भर उचलीत आहेत. पण हा भार उचलताना त्या भाराचा ‘भारा’ कधी झाला ह्याचा पत्ता ह्यातील बऱ्याच लेखक मंडळीना लागला नाही असे खेदाने म्हणावे लागते.

सर्वात प्रथम हा विषय उपस्थित करण्याचे प्रयोजन. मुळात इतिहास हा क्लिष्ट पण पुराव्यांवर आधारित थेसिस मधून उकलला जात असला तरी तो समाज-मनापर्यंत पोहोचतो तो कादंबऱ्यांच्या माध्यमातून. साधी-सोपी आणि साहित्यिक चमत्कृतिनी भरलेली कादंबरी ही एखाद्या थेसिस पेक्षा केंव्हाही आकर्षक आणि मनोवेधक असतेच आणि म्हणूनच इतिहासाकडे पाहण्याचा, आपल्या मनातली इतिहासाबद्दलची उत्सुकता शमवण्याचा सामान्य माणसासाठीचा एक सोपा मार्ग देखील असते. पण इथेच सावधगिरीची गरज असते. कारण कादंबऱ्यांच्या माध्यमातून नकळतपणे लोकांच्या मतावर आणि त्यांच्या एकंदरीत विचारसरणीवर लेखकाच्या विचारसरणीचे संस्कार होण्याचा संभव असतो. ह्यातून जे काही साध्य होते ते म्हणजे इतिहासाचे मूळ स्वरूप बदलणे. ह्याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे पानिपतचे तिसरे युद्ध. १७६१ साली पानिपत येथे मराठे आणि अब्दाली- जो की अफगाणीस्तानचा बादशहा होता- ह्यांच्यात तुमुल रणसंग्राम झाला. ह्यात अस्मानी आणि अब्दाली-पुरस्कृत संकटांनी हैराण मराठी फौजांची अफगाण फौजांनी धूळधाण उडवली. ह्यात मराठी फौजांनी जरी अतुलनीय पराक्रम गाजवला, तरी त्यांचा पराभव झाला. त्यांचा नेता सदाशिवरावभाऊ (उर्फं भाऊ) हा मरण पावला. तसेच मल्हारराव होळकर, शिंदे आदी वीर मराठे सरदार कसेबसे पळून आले. त्यानंतर ‘भाऊची बखर’ ह्या नावाने एक बखर प्रकाशित झाली. ह्यात होळकरादी लोकांचे ‘कर्तृत्व’ लपवण्यासाठी सदाशिवरावभाऊ हाच कसा पराभवास जबाबदार होता हे ठसविण्यात आले. ह्यामागे प्रस्तुत बखरीचा लेखक हा होळकर समर्थक अगर त्यांच्या दरबारीचा असावा असा प्रवाद आहे. कारण जरी ‘भाऊ हा एक कणखर सेनापती म्हणून पुढे न येता एक विचारी प्रशासक म्हणून दिसतो’ (पानिपत १७६१, लेखक त्र.शं. शेजवलकर. उद्गार जसेच्या तसे उद्घृत करता आले नाही ह्यासाठी दिलगीर.) असे जरी शेजवलकर आणि इतर बरेच इतिहासकार जरी म्हणत असले तरी ते भाऊवर कोसळलेल्या अडचणी ह्या ही तितक्याच मती कुंठीत करणाऱ्या होत्या हे अमान्य करीत नाहीत. भाऊचे कर्तृत्व ह्या अडचणीपुढे फिके ठरले, ही बाब बखरकार मांडीतच नाही. पुढे मात्र दुर्दैवाने बखरकाराचेच मत ग्राह्य धरले गेले आणि भाऊ -जो की पानिपतचा नायक होता (अगदी शत्रूच्या दृष्टीनेही)- तोच स्वकियांकडून आततायीपणाचे बिरूद मिळविता झाला. समाजमनावर होणारे साहित्याचे परिणाम सांगण्यासाठी पानिपतइतके बोलके उदाहरण दुसरे नाही. असे म्हणायचे कारण साधने असूनही, प्रत्यक्षदर्शी लोक उपलब्ध असून देखील त्यांचा अभ्यास न करता इतिहास (मग तो कोणेही कारणाने का असेना) चुकीच्या स्वरुपात, मोडतोड करून सांगितला गेला. आणि सांगायचे माध्यम लोकप्रिय असल्याने ह्या विचारांचे गारूड लवकरच समाजमनावर पसरले. समाज -मग तो कितीही सुशिक्षित का असेना- अश्या गोष्टींवर सहजी विश्वास ठेवतो. निव्वळ पानिपत हा एकच दाखला नव्हे.

विसाव्या शतकात साधारण ७० च्या दशकात एका माणसाला ‘कर्ण’ ह्या एका पात्राने झपाटले होते. हा माणूस कर्णावर लिहिण्याच्या ध्यासाने इतका झपाटला की त्याने कर्णाचे पाय जिथे जिथे लागले तिथे तिथे याने आपली पायधूळ झाडली.  अजरा गावी जन्मलेल्या ह्याच माणसाने साकारला एक अजरामर मराठी साहित्याविष्कार- “मृत्युंजय” आणि तो माणूस होता शिवाजी सावंत. एक कादंबरी म्हणून मृत्युंजय हा एक कोहिनूर आहे ह्यात शंका नाही. तत्वज्ञान, वातावरण-निर्मिती; मनाचे,त्यातील भावनांचे चित्रण, शब्दांची सूक्ष्म निवड ह्या साऱ्या गोष्टी “मृत्युंजय”ची वैशिष्ट्ये आहेत. पण असे असले तरी मृत्युंजय ही एका बाबतीत कमी पडते, आणि ते म्हणजे इतिहासाचे चित्रीकरण. माझ्या ह्या वक्तव्याला अनेकांचा आक्षेप असू शकतो आणि तो असा की मुळात ह्या कादंबरीमध्ये ही कर्णाची कादंबरी आहे ही गोष्ट स्पष्ट आहे. त्यामुळे जी काही वर्णने आहेत ती कर्णाच्या दृष्टीकोनातून आहेत. परंतु, माझा आक्षेप ह्या पुढचा आहे. कादंबरी कर्णाची आहे ही गोष्ट मान्य. अतएव, कर्णाने अलम दुनियेला शिव्या देणे ही गोष्ट सुद्धा मान्य. पण सावंतानी ज्या पद्धतीने ह्या एकंदरीत कादंबरीची मांडणी केली आहे – म्हणजे कुंती, कृष्ण, वृषाली, दुर्योधन ह्यांच्या मनोगतांच्या स्वरुपात- ती मांडणी कर्णाची लेखकाने कल्पिलेली बाजू आणि व्यासांनी मांडलेली बाजू ह्या दोन्ही बाजूंचा उहापोह करण्याचे सामर्थ्य लेखकाला देण्यास सक्षम आहे. पण असे असूनही कित्येक गोष्टी नजरेआड झालेल्या दिसतात. महाभारताच्या वेळी कर्णाने केलेला भीमाचा पराभव जितक्या ओळीत रंगविला आहे तितक्या शब्दात देखील पांडवांच्या दिग्विजयाच्या वेळी  भीमाने केलेला कर्णाचा पराभव लेखक मांडत नाहीत. व्यासांनी जे विजय धनुष्य (हे कर्णाच्या धनुष्याचे नाव होते.)भीमाच्या हाती महाभारत युद्धात ४५ वेळा तोडवून घेतले आहे ते लेखकाने अभंग ठेवले आहे. अतएव, भीमाला शिव्या देणे आणि कर्णाची (वस्तुस्थिती जाणून न घेता) स्तुती करणे अशी एक नवी फेशन त्या काळात रुजू झाली. वृकोदर – अर्थात ज्याचे पोट लांडग्यासारखे खपाटी गेले आहे असा (अर्थात सांप्रत भाषेत सिक्स पेक एब्सवाला) – भीम वक्रोदर- अर्थात ढेरपोट्या- म्हणून ओळखला जाऊ लागला. अर्थात हा काही फक्त सावंतांचा दोष नाही. महाभारताच्या ज्या काही शे-पाचशे (मला नक्की आकडा ठावकी नाही) स्थानिक आवृत्या देश-विदेशात निघाल्या त्यात भीम हा “खायला काळ, भुईला भार” अश्या सोडल्यास इतर स्वरुपात दिसत नाही. व्यासांनी रंगवलेल्या वृकोदर, सर्व-शस्त्र-पारंगत, आणि पांडवात सर्वात तर्कशुद्ध विचार करू शकणाऱ्या भीमावर तुंदिलतनु, गदाधारी, रासवट भीमाची छबी अशी काही चिटकली की ती सुधारणे अवघड आहे.

जी गोष्ट ‘मृत्युंजय’ ने भीमाच्या बाबतीत साध्य केली तीच गोष्ट ‘घाशीराम कोतवाल’ने नाना फडणवीस यांच्या बाबतीत करून दाखवली. नाना हे बाहेरख्याली (किंवा विश्वास नांगरे-पाटील यांनी आपल्या आई. ए. एस. इंटरव्हेऊ मध्ये सांगितले तसे- बिहाईन्ड वूमन) प्रतिमेचे होते. पण असे असूनही त्यांनी कधी बेअमली केली ह्याचा पुरावा नाही. प्रस्तुत नाटकावरून, नाना हा केवळ पुण्यातील स्त्रियांचा माग काढीत हिंडणे ह्या एकच कामाचा पगार पेशवे दप्तरातून घेत होता असा अनेकांनी समाज करून घेतला. वास्तविक ज्याच्या न झडणाऱ्या डंक्यांचे आवाज फिरंगी इंग्लंडात बसून ऐकत होते त्याच्या कर्तृत्वाचे इतर पैलू जगासमोर येण्याऐवजी हा एकच पैलू समोर आणला गेला. पुन्हा माध्यम देखील लोकप्रिय. अतएव साहित्याने इतिहासावर मात करणे जरूर होते

माझे हे एकंदरीत विवेचन वाचून लोकांची अशी खात्री झाली असेल की मी हे केवळ माझ्या वैयक्तिक आवडीनिवडीना धक्का लागला म्हणून आहे. परंतु माझा हेतू वेगळाच आहे. भारताच्या ज्या ज्या वेळी चुकीचे आदर्श समोर आणले गेले, आणि एकंदरीत इतिहासाची प्रतारणा झाली, त्या त्या वेळी देश संकटात सापडला. घोरीला सोडते वेळी पृथ्विराजाने युधिष्ठिराचा आदर्श बाळगला आणि नागवला गेला. ब्रिटिशांनी भारतात सत्ता स्थापन करतेवेळी आधी इथल्या लोकांचा बुद्धिभेद केला. त्यासाठी इथल्या इतिहासाचे विचीत्रीकरण करण्यात आले. ऐतिहासिक व्यक्ती, घटना ह्यांचा चुकीचा अन्वयार्थ लावण्यासाठी लोकांना प्रेरित केले गेले. आता देश जागतिकीकरणाच्या उंबरठ्यावर आहे, किंबहुना आपण माप ओलांडले आहे. जगाला एक खेडे म्हणताना आपण खेड्यात घरकुल उभारले आहे, धर्मशाळा नाही,अतएव ओळख जपणे ह्या खेरीज इतर पर्याय नाही ही गोष्ट ध्यानी, मनी, स्वप्नी असू द्यावी. आणि ह्यासाठी विचारांनी -मग ते आपल्या राष्ट्रीय वीरांचे समर्थक का असेना – इतिहासावर प्रभाव पडू ना देणे हे’च’ इष्ट आहे. कारण मूळ आणि शुद्ध स्वरूपातील इतिहास हाच भावी पिढ्यांना प्रेरक, मार्गदर्शक आणि उद्बोधक ठरतो.

अश्या अनेक चुका आहेत, त्यांचा समाचार पुन्हा केंव्हातरी !

इति लेखनसीमा

मर्यादेयं विराजते