बोल के लब… (३)

Faiz
आदर्शवाद आता बदलला होता. वय वाढले होते. जग पाहिले होते, अनुभवले होते, सैन्य पाहिले, युद्ध पाहिले, फाळणी पाहिली, अनेक नोकऱ्या करून पाहिल्या, चळवळी चालवल्या, देशद्रोहाचा आरोप झाला, कोर्टात मुकदमा झाला, काही वर्ष तुरुंगात डांबून झाले. आदर्शवाद बदलला. तेव्हा कविता लिहित होते –
मुझ से पहली सी मोहब्बत मेरे महबूब न मांग.
और भी दुख हैं ज़माने में मोहब्बत के सिवा राहते और भी हैं वस्ल की राहत के सिवा

क्रांती पाहिजे होती पण वाट्याला आले तुरुंग. क्रांती वगैरे काही दृष्टीपथात पडेना. प्रवासात भरडला जाणारा माणूस तेवढा दिसत होता. कोणीही तिथे निराशेने दाबून गेले असते पण फ़ैज पक्के आशावादी. एके ठिकाणी म्हटले आहे –
And yet love is the leit motif of his poetry. Faiz is one of the great lyricists who seems, from one point of view, to have sung of nothing with greater passion than love.That is why, apart from being a great revolutionary poet, he was a great love poet, and there was no distinction between the two, love and revolution had become identical in him.

कैदेत असताना कधी कधी आपल्या बायकोला पत्रे लिहायचे त्यांची बायको Alys हिला. हि जन्माने ब्रिटीश पण जातकुळीने कम्युनिस्ट. एका कवितेत ते म्हणतात –

बुझा जो रौज़न-ए-ज़िंदाँ तो दिल ये समझा है
कि तेरी मांग सितारों से भर गई होगी
चमक उठे हैं सलासिल तो हमने जाना है
कि अब सहर तेरे रुख़ पर बिखर गई होगी

ग़र आज तुझसे जुदा हैं तो कल बहम होंगे
ये रात भर की जुदाई तो कोई बात नहीं
ग़र आज औज पे है ताल-ए-रक़ीब तो क्या
ये चार दिन की ख़ुदाई तो कोई बात नहीं

याच कवितेत पहिले कडवे आहे जे आपले सध्याचे प्रेस कौन्सिलचे अध्यक्ष (माजी सरन्यायाधीश) मार्कंडेय काटजू सारखे वापरत असतात – “बने हैं अहल-ए-हवस मुद्दई भी, मुंसिफ़ भी; किसे वकील करें, किस से मुंसिफ़ी चाहें”; जिथे वकील आणि न्यायाधीश दोघेही हव्यासाला बळी पडले आहेत तिथे दलीले पेश करणार तरी कोण? आणि दाद तरी मागायची कोणाकडे?

पण फ़ैज म्हणतात – नाही. जीवात जीव वगैरे असे पर्यंत बोललेच पाहिजे. क्रांती नाही म्हणून काय झाले? मार्क्स सफल नाही म्हणून काय झाले? मुग गिळून गप्प राहण्यात अर्थ नाही. सत्याचे वाली आम्ही नसू तर मग कोण? आज किमान बोलायला तोंड आहे, शरीरात त्राण आहे, जीवात जीव आहे, आणि मुख्य म्हणजे सत्य जिवंत आहे – आत्ताच बोलले पाहिजे.

बोल कि लब आज़ाद हैं तेरे बोल ज़बाँ अब तक तेरी है
तेरा सुतवाँ जिस्म है तेरा बोल कि जाँ अब तक् तेरी है
देख के आहंगर की दुकाँ में तुंद हैं शोले सुर्ख़ है आहन
खुलने लगे क़ुफ़्फ़लों के दहाने फैला हर एक ज़न्जीर का दामन
बोल ये थोड़ा वक़्त बहोत है जिस्म-ओ-ज़बाँ की मौत से पहले
बोल कि सच ज़िंदा है अब तक बोल जो कुछ कहने है कह ले

शाम बेनेगलांच्या ‘मम्मो’ मध्ये फरीदा जलाल हि कविता म्हणते. पाकिस्तान मधून आलेली असते. कागदपत्रे गहाळ असतात. आणि इथे तिला बऱ्याच अपेष्टांना सहन करावे लागते. तेव्हा ती हि कविता म्हणते. बोल कि लब आज़ाद हैं तेरे… जेल मध्ये अनेक वर्ष काढली. मग झुल्फिकार अली भुत्तोंच्यामुळे सुटका झाली. मात्र तडीपार व्हावे लागले. काही वर्षे रशियात काढली. तिथे लेनिन प्राईझ का काय ते पण मिळाले. मग नंतर लंडनला स्थाईक झाले. आणि शेवटी १९६४ मध्ये मायदेशी परत येउन कराची मध्ये घर केले.

“निसार मैं तेरी गलियों के अए वतन, कि जहाँ चली है रस्म कि कोई न सर उठा के चले”

आता तर जगच पाहून झाले होते. कामगार इथून तिथून सर्वत्र सारखाच हे माहित होतेच. आता मानव इथून तिथून जगभर एकच आहे हे अनुभवले. बुद्धदर्शन झाले. दुःख आकळले आणि मग मानवता-विश्वात्मकतेची पायरी चढले. आंतरराष्ट्रीयवाद का काय ते. आधीच देवावर श्रद्धा नव्हती. म्हणजे किमान प्रस्थापित मुस्लिम अल्लाह मान्य नव्हता. देव नाही देवालयी अशी मान्यता होती. ब्लास्फेमी कायद्याअंतर्गत खटला पण चालला होता एकदा यांच्यावर. सुफी पंथाचा प्रभाव जास्त होता.

ज्या पाकिस्तानने त्यांना सुरुवातीस प्रचंड त्रास दिला तिथेच नंतर ते राष्ट्रीय कवी झाले. नंतर राजकारणात आले. अनेक खात्यांचे केंद्रीय मंत्री झाले. देशाची सेवा वगैरे केली. प्रत्येक कलेच्या प्रकारावर आपला प्रभाव सोडते झाले. आता तर त्यांचे नाव इतके मोठे आहे कि गालिब आणि इक़्बाल नंतर फ़ैजचे नाव येते. दिगंत कीर्ती मिळवली. कीर्तीरूपी उरले आहेत. असे म्हणतात कि चार वेळा यांची नोबेल करता निवड होता होता राहिली. पण, तरीही फ़ैज साहेब म्हणतात –

वो इंतेजार ही जिसका, ये वो सहर तो नही,
ये वो सहर तो नाही जिसकी आरजू लेकर चले थे
यार कि मिल जाएगी कही न कही
फलक के दश्त में तारोंकी आखरी मंजिल…

निजाते दीदो दिल कि घडी नही आई
चाले चलो कि वो मंजिल अभी नही आई

Advertisements

बोल के लब… (२)

फ़ैज अहमद फ़ैज.

आपल्या या लेखनायकाचा जन्म १९११ साली सियालकोटला अखंड भारतात झाला. त्याची जन्म शताब्दी नुकतीच आपण साजरी करून संपवली. भारतभर अनेक कार्यक्रम केले, सप्ताह घातले, भाषणे ठोकली, रात्री जागवल्या, गाणी ऐकली-ऐकवली, चर्चासत्रे भरवली, नाटिका पण केल्या. अगदी राष्ट्रपती महोदया देखील भाषणकर्त्या झाल्या या विषयावर. सीमेपलीकडून अनेक कलाकार आले आणि मित्रत्वाचे नारेबिरे लगावून गेले. पुढच्या वर्षी मंटो साहेबांची जन्म-शताब्दी आली, ती पण अगदी अशीच इमाने इतबारे साजरी केली.

जेव्हा फ़ैज लाहोरला कॉलेजात होते तेव्हा देशभरात ‘सायमन परत जा’ चे नारे सुरु होते. लाहोरला लाल लजपत राय नेतृत्व करत होते. फ़ैजचे ‘formative age’ का काय ते होते. तिथे हे अरेबिक शिकले, इंग्रजी साहित्य वाचले. तेव्हा पंजाबात डावी विचारसरणी जोरदार मूळ धरत होती. रशियन क्रांती झाली होती. सर्वत्र लाल रंगाचा बोलबाला होता. बहुधा कबीराने ‘लाली मेरे लाल कि, जिथ देखू तिथ लाल’ हे या काळाला उद्देशून लिहिले असावे. दुसरे महायुद्ध अजून बरेच दूर होते. भगत सिंग तर पक्का कम्युनिस्ट. Comintern मधून हकालपट्टी झाल्यावर मानवेंद्रनाथ रॉय जेव्हा भारतात परत आले तेही लाहोरला चक्कर मारते झाले. या सर्वांच्या संपर्कात, प्रभावात फ़ैज साहेब येत होते. तेव्हाचे कवी – हसरत मोहानी, हफ़िज जालन्धरी, अख्तर शिरानी यांचे वाचन चालू होते.

पस्तीस साली अमृतसरला नोकरी करण्यास फ़ैज आले. भारतात ट्रेड युनियन्स वाढत होत्या. मजदूर आंदोलनाचा जमाना सुरु झाला होता. प्रोग्रेसिव रायटर्सवाले बाळसे धरू लागले होते. यांच्यात फ़ैज दाखल झाले. त्या काळाबद्दल फ़ैज म्हणतात – “It seemed that several schools had opened in the garden. In this school the first lesson we learnt was that to think of separating oneself from the world is, in the first place, useless. This is so because the experiences around us necessarily affected us. The self of a human being, despite all its loves, troubles, joys and pains, is a tiny, limited and humble thing. The measure of the vastness of life is the whole universe. Thus the agony of love and the agony of time are two aspects of one experience.”

एक शेर आहे – यू किनारोंसे समुंदर देखा नही जाता. आपल्या ‘एक तरी ओवी अनुभवावी’ उक्तीला अनुसरून फ़ैज साहेबांनी काय काय करून नाही  पहिले? शिक्षक झाले, पत्रकार झाले. अलिगढला गेले, लाहोरला गेले. अगदी सैन्यात देखील भरती झाले. तिथे कोणा ‘अकबर खान’ नावाच्या अधिकाऱ्याच्या हाताखाली होते. बढती होत होत मेजर झाले. फाळणीनंतर कबालीवाल्यांचे कश्मीरवरचे आक्रमण पाहून वैतागून राजीनामाच दिला. पुन्हा देशांतर, पुन्हा अनेक नोकऱ्या, लेखणी चालूच होती, चळवळी चालूच होत्या.

फ़ैज एका कवितेत म्हणतात – हम देखेंगे लाज़िम है कि हम भी देखेंगे, वो दिन कि जिसका वादा है जो लोह-ए-अज़ल में लिखा है

तो दिवस नक्की येईल. कोणता? तर –
जब ज़ुल्म-ओ-सितम के कोह-ए-गरां रुई की तरह उड़ जाएँगे,
हम महक़ूमों के पाँव तले ये धरती धड़-धड़ धड़केगी,
और अहल-ए-हक़म के सर ऊपर जब बिजली कड़-कड़ कड़केगी

जेव्हा या जुलमाचे मोठ-मोठाले पर्वत कापसासारखे उडून जातील; आम्ही, जे अनेक शतके दबलेलो आहोत, यांच्या पायाखाली जमीन कंप पावेल, आणि आमच्या वर हुकुम चालवण्याऱ्यांनो, तुमच्याच डोक्यावर आकाशातून वीज पडेल.

जब अर्ज-ए-ख़ुदा के काबे से सब बुत उठवाए जाएँगे,
हम अहल-ए-सफ़ा, मरदूद-ए-हरम मसनद पे बिठाए जाएँगे,
सब ताज उछाले जाएँगे सब तख़्त गिराए जाएँगे

बस नाम रहेगा अल्लाह का जो ग़ायब भी है हाज़िर भी जो मंज़र भी है नाज़िर भी,
उट्ठेगा अन-अल-हक़ का नारा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो,
और राज़ करेगी खुल्क-ए-ख़ुदा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो.

या ‘अन-अल-हक़’ (अहं ब्रह्मास्मि) च्या शोधात फ़ैज साहेब कायम राहिले. निडर. यांचा डावीकडे असलेला कल आणि लोकप्रियता पाहून लियाकत आली खानने यांचा सावरकर केला. बादरायणी संबंध जोडून एका ‘साजिश’ मध्ये सहभागी झाल्याबद्दल कैदेत टाकले. अपमान केला. राजकीय बंदी असून देखील सामन्य कैद्याप्रमाणे वागवले. आपल्याकडे आणीबाणी काळात ‘मिसा’वाल्यांना किमान सोयी-सुविधा तरी मिळत असत तुरुंगात. यांचे फार हाल झाले. त्यावर त्यांनी एक सुरेख काव्य लिहिले आहे. (आणि नय्यर नूरने अप्रतिम गायले देखील आहे) म्हणतात –

आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो (आज भल्या बाजारात पब्लिक समोर पायात बेड्या घालून नेण्यात येत आहे),
दस्त-अफ्शां चलो, मस्त-ओ-रक़्सां चलो, खाक-बर-सर चलो, खूं-ब-दामां चलो,
राह तकता है सब शहर-ए-जानां चलो… आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो

हाकिम-ए-शहर भी, मजम-ए-आम भी, 
तीर-ए-इल्ज़ाम भी, संग-ए-दुश्नाम भी, 
सुबह-ए-नाशाद भी, रोज़-ए-नाकाम भी

इनका दमसाज़ अपने सिवा कौन है, 
शहर-ए-जानां मे अब बा-सफा कौन है, 
दस्त-ए-क़ातिल के शायां रहा कौन है

रख्त-ए-दिल बांध लो दिलफिगारों चलो, 
फिर हमीं क़त्ल हो आयें यारों चलो, 
आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो

बोल के लब… (१)

“सध्या मराठी भाषेला मरगळ आलेली आहे. चांगले कुणी काही लिहित नाही.” “अरे नाही, नाटके आपली चालू आहेत की; अन मराठी सिनेमा?” “पण राजकारणात दमदार वक्ते नाहीत. साहित्यात जोरकस कवी नाहीत…. आजच्या जमान्यातले टिळक-कुसुमाग्रज कुठाहेत?”

या गप्पा पुण्यात शिशुमंदिरात देखील चालतात. विनोद राहू द्या. पण साहित्यात अभिजन घडतात तरी केव्हा? पर्फेक्ट रँडमनेस? यावर अनेक भल्या भल्यांनी भलेभले लिखाण केले आहे. सामाजिक अधोगती होत असतानाच, समाज रसातळाला जात असताना जसे शिवाजी किंवा शंकराचार्य होतात तसे साहित्यकार साधारणतः होत नाहीत. कालिदास गुप्त काळातच होतो. एकंदरीत सामाजिक मरगळ साहित्यात उतरते हे खरे.

जर आपण भारतीय साहित्याचा गेल्या दीड-दोन शतकांचा ग्राफ पहिला तर त्यात तीन शिखरे अगदी उठून दिसतात जेव्हा साहित्यरचना उदंड होत होती; आकाराने, विचाराने आणि प्रभावाने. एक म्हणजे सुधारकांच्या चळवळीचा काळ. यात अनेक प्रयोग झाले. नवे साहित्य आले, नवे साहित्य प्रकार आले, नवे विषय आले, नवी साधने आली. हे मराठी, बंगाली, हिंदी, तेलुगु सर्वच भाषांमध्ये चालू होते. समाजमनाचे अभिसरण का काय ते सुरु झाले. त्यात गेल्या शतकाच्या सुरुवातीस खंड पडला. दुसरा काळ गांधींचा. त्यांच्या काळात देखील अनेक प्रकारचे मंथन-बिंथन झाले. नवनवे प्रयोग झाले. आणि त्यालाच समांतर अस डाव्यांचा प्रवाह हा तिसरा. थोडासा नंतर सुरु झाला. या प्रवाहाचा प्रभाव मात्र पुढे जास्तच टिकला. १९२५-३० च्या आसपास सुरु झालेली यांची चळवळ पुढे फाळणी झाली तरी अनेक वर्षे तग धरून होती. यालाच पुढे अनेक फाटे फुटले. (डाव्यांच्या प्रत्येक गोष्टीची फाटाफूट हमखास होते, त्यामुळे त्यांच्या विरोधकांनी त्यांना भ्यायचे काहीच कारण नाही. फक्त कालाय तस्मै नमः म्हणावं झालं)

‘सामर्थ्य आहे चळवळीचे’ या समर्थांच्या उक्तीवर डाव्यांचा जबर विश्वास. प्रत्येक गोष्ट करायची ती संघटना बांधून. मग साहित्य निर्मितीमध्ये ती वृत्ती उतरली नाही तर ते डावे कसले? १९३६ साली अनेक साहित्यिकांनी एकत्र येउन एक प्रोग्रेसिव रायटर्स असोसिएशन स्थापन केले लखनौला. मुन्शी प्रेमचंद यांनी त्यात पुढाकार घेतला होता. त्यानंतर ते काहीच महिन्यात वारले पण ती चळवळ मात्र जोरदार रुजली. यात कोण नव्हते? साहीर लुधियानवी, सरदार जाफरी, अमृता प्रीतम, कैफी आझमी, सआदत हसन मंटो, भीष्म सहानी, हबीब तन्वीर, इस्मत चुगताई, जोश मलिहाबादी, जान निसार अख्तर, फ़िराक़ गोरखपुरी… गेला बाजार आपले जावेद अख्तर साहेब पण यातूनच पुढे आले. एक एक नाव म्हणजे दिग्गज आहे.

तो काळंच मोठा धामधुमीचा होता. आणि या लोकांनी त्यात आणिक भर म्हणून वैचारिक घुसळण करकरून साहित्य-विश्व मुळासकट हलवून का काय ते सोडले. त्यांना सर्व प्रांतीय भाषांनी देखील प्रतिसाद दिला. मग ते उर्दू मधले अंजुमन तरक्कीपसंद मुस्सनफिन असो कि तेलुगु मधले अभ्युदय रचयीतला संगम असो. (या लेखाचा संबंध उर्दूपुरता मर्यादित आहे)

उर्दू काव्याबाबत एक तक्रार नेहमी केली जाते. यांचे शायर कायम बेवडे असतात, प्रेमात आणि म्हणून आयुष्यात हरलेले असतात, साकीसमोर बसून दारूच्या याचनेपलीकडे यांची मजल जात नाही, धर्मगुरूंना शिव्या देण्याशिवाय यांना काही येत नाही, यांच्या शायरीचे विषय देखील किती मर्यादित असतात वगैरे वगैरे. एका अंशी ते खरेही होते. अर्थाच्या कितीही छटा काढू म्हटले तरी त्याला मर्यादा आहेच्चे. बच्चन साहेबांची मधुशाला म्हणजे खरोखरीचा दारूचा गुत्ता नाही हे सरळ आहे. पण बिचाऱ्या उर्दू कवीच्या व्याकुळ भावात फारात फार सक्तीची भक्ती दाखवता येईल, पण तेवढेच. पण म्हणून ‘शाळा’, ‘गवतफुल’, ‘आजी’, ‘पडू आजारी’, ‘दख्खनची राणी’ थोडीच त्यात दिसणार आहे?

पण या परंपरेने लादलेल्या मणामणाच्या ओझ्याला वगैरे बाजूला सारून, हे ‘प्रोग्रेसिव’ वाले बरेच काही करून गेले. त्यांनी उर्दू साहित्याचा चेहरामोहरांच बदलून टाकला. त्यांच्यात पण मर्ढेकर, विंदा, विश्राम बेडेकर, श्री. ना., श्री. दा. पानवलकर आणि नेमाडे झाले. अल्लामा इक्बालने तरक्कीपसंदच्या माध्यमातून उर्दू कवितेला नवे आयाम दिले तर सआदत हसन ने लघुकथांचे स्वरूप बदलून टाकले.

“If you are not familiar with the age in which we live, read my stories. If you cannot endure my stories, it means that this age is unbearable.” असे मंटो म्हणाला होता.

या प्रोग्रेसिववाल्यांनी शब्द-चमत्कृती बाजूला सारली. शमा-परवाना विलग झाले, कश्ती समुद्रात हेलकावे घेणे थांबली, मद्याचा  प्याला फोडला, अंजुमनमध्ये हजेरी लावणे सोडून दिले, साकी एकटी पडली, मयखाना लॉसमध्ये गेला. यांनी आभाळाच्या पल्याडचे जग नाकारले. अल-इलाहला अल-विदा केलं, बिचाऱ्या शेख-साहबशी कोणी भांडण करेना. आणि या जमिनीवरच्या या माणसाच्या या जगण्यात ज्या अडचणी येतात त्या मांडायचा प्रयत्न केला. प्रतिमांचे भव्य-दिव्यत्व अबाधित ठेवले, मात्र ते मनुष्यात्वाला उन्नतीची वाट दाखवायला, आदर्श निर्माण करायला आणि आपल्या आम आदमीच्या रोजच्या संघर्षाचे दर्शन घडवायला. अखिल-जग, मानवता-विश्वबंधुत्व, मनातील हेलकावे, घुसमट, सामाजिक आंदोलने, गरिबी-भूक, क्रूरता-युद्ध-अमानावता काय काय नि काय काय.. यांच्या पिढीने सारे याची देही याची डोळा पहिले, अनुभवले. शतकांचे अनुभव यांनी दशकात घेतले. आणि ते साहित्यात उतरले.

तरीही आशावाद होता, आदर्शवाद होता. सामाजिक एकता हे मूल्य मान्य होते. त्यासाठी क्रांतीवर अजून विश्वास होता. जगात बदल घडवता येतो हे यांनी पहिले होते. व्यक्तीच्या शक्तीवर श्रद्धा होती. शक्यता अनेक होत्या. त्यांना बळ द्यायचे काम हे आपल्या परीने करत होते. हे सर्व अनुभवतानाच्या भावनांचे अचूक चित्रण हे लोक करत होते. समाजाचा आणि व्यक्तीच्या मनाचा आरसा बनू पाहत होते.

यांच्याच पुढच्या पिढीत जन्माला तो आपला या लेखमालेचा नायक – फ़ैज अहमद फ़ैज.

और सबमें जो बुरा है सो है वो भी आदमी

अन्ना हजारे जी का आमरण उपोषण आखिरमें कुछ तो दे गया… किसके खिलाफ था और किनके लीये था, गर थोडा सोचेंगे तो समझ आये भला….
कई सदी पहले एक उर्दू शायर हुआ करता था… बात उस ज़माने की है जब उर्दू हिंदी मानो जैसे गंगा जमुना थी. वैसे तो मुग़लिया सल्तनतमें अच्छे अच्छे शायरोंकी बड़ी रिवायत है. लेकिन इन्होने जो देखा शायद ही दुनिया में कोई और उसे देखा पाया. खैर. इनका नाम है नजीर अकबराबादी. अब ना वो उर्दू रही ना वो अकबराबाद. उर्दू के दो टुकड़े है और अकबराबाद को इस ज़माने में आगरा कहा जाता है. तो अन्ना हजारे का अनशन देखते देखते नजीर साहब की एक नज्म याद आयी. फ़र्ज़ है…

दुनिया में बादशाह है सो है वह भी आदमी, और मुफ़लिस-ओ-गदा है सो है वो भी आदमी,
ज़रदार बेनवा है सो है वो भी आदमी, निअमत जो खा रहा है सो है वह भी आदमी
टुकड़े चबा रहा है सो है वो भी आदमी

मसज़‍िद भी आदमी ने बनाई है यां मियाँ, बनते हैं आदमी ही इमाम और खुतबाख्‍वाँ
पढ़ते हैं आदमी ही कुरआन और नमाज़ यां, और आदमी ही चुराते हैं उनकी जूतियाँ
जो उनको ताड़ता है सो है वो भी आदमी

यां आदमी पै जान को वारे है आदमी, और आदमी पै तेग को मारे है आदमी
पगड़ी भी आदमी को उतारे है आदमी, चिल्‍ला को पुकारे आदमी को है आदमी
और सुनके दौड़ता है सो है वो भी आदमी

अशराफ़ और कमीने से शाह ता वज़ीर, ये आदमी ही करते हैं सब कारे दिलपज़ीर
यां आदमी मुरीद है और आदमी ही पीर, अच्‍छा भी आदमी कहाता है ए नज़ीर
और सबमें जो बुरा है सो है वो भी आदमी

नातलग

माझ्या शाळेसमोरच्या फुटपाथवर एक माणूस चिक्की, गोळ्या विकायला बसायचा. त्याचं नाव बहुधा.., नाही नक्कीच, ‘मारुती’ होतं! दुसरीत असताना आकाशवाणीवर पेटी वाजवली म्हणून त्याने मला दोन गोळ्या भेट दिल्या.. वीस वर्षांनंतर तो मला दत्ताच्या देवळाबाहेर उदबत्त्या विकताना दिसला.. पांढरी दाढी, अशक्त डोळे.. मी जवळ जाऊन हसलो.. त्याने विचारले, ‘तुम्ही संगीतकार कुलकर्णी ना?’.. मी म्हणालो, ‘नाही, मी सलील.. तुम्ही मारुती ना?’
तो ओळखीचं हसला.. निदान मला वाटलं तरी तसं!

दहावीनंतर मोठ्ठी सुट्टी.. रोज सकाळी  क्रिकेट आणि मग गुऱ्हाळात बसून उसाचा रस आणि खूऽऽप गप्पा.. गुऱ्हाळाच्या भिंतीवर कृष्ण, हनुमान, विवेकानंद, गांधीजी, अमिताभ, माधुरी आणि चार्ली चॅप्लिन..
..एक दिवस क्रिकेट खेळून पोहोचलो, तर ‘आमचं’ गुऱ्हाळ जमीनदोस्त.. अतिक्रमणविरोधी पथक जोरात काम करत होतं.
..नेहमी आमच्याबरोबर हास्यविनोद करणारा गुऱ्हाळवाला हतबल.. भिंतीवरून सगळे फोटो पाहत होते हे सगळं.. चार्ली चॅप्लिन नेहमीपेक्षा थोडा जास्तच करुण वाटला..

‘ती’ तिच्या निर्णयावर खंबीर होती.. आणि ‘मी’? नेहमीप्रमाणे गुळमुळीत.. पाठ फिरवून निघून गेली. शेकडो मैल दूर.. ‘मी’ आता अगदी सुखात आहे आणि कदाचित ‘ती’सुद्धा असेल.. पण मग एखाद्या अनोळखी नंबरवरून फोन आला तर धडधडतं ते कशामुळे? बहुतेक खूप दगदग चालली आहे म्हणून? आणि काही गाणी गाताना डोळ्यांत पाणी येतं ते का?..
..स्टेजवर खूप लाईट असतात. ते येतात डोळ्यांवर..!

इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान स्ट्रॅटफर्ड या शेक्सपियरच्या गावी फिरताना एका रस्त्यावर दोन तरुण गिटार वाजवत बीटल्स गाताना दिसले. मी जाऊन दोघांच्या मध्ये उभा राहिलो आणि त्यांच्या संगीतावर आलापी गाऊ लागलो.. ते ओळखीचं हसले.. पाच मिनिटांनंतर दोघांना शेकहॅन्ड  करून निघालो..
ती पाच मिनिटे आम्हा तिघांच्या अंगात एकच रक्त वाहत होते..

– डॉ. सलील कुलकर्णी, म्युजीकली युअर्स, लोकसत्ता, ६ मार्च २०१०