बोल के लब… (२)

फ़ैज अहमद फ़ैज.

आपल्या या लेखनायकाचा जन्म १९११ साली सियालकोटला अखंड भारतात झाला. त्याची जन्म शताब्दी नुकतीच आपण साजरी करून संपवली. भारतभर अनेक कार्यक्रम केले, सप्ताह घातले, भाषणे ठोकली, रात्री जागवल्या, गाणी ऐकली-ऐकवली, चर्चासत्रे भरवली, नाटिका पण केल्या. अगदी राष्ट्रपती महोदया देखील भाषणकर्त्या झाल्या या विषयावर. सीमेपलीकडून अनेक कलाकार आले आणि मित्रत्वाचे नारेबिरे लगावून गेले. पुढच्या वर्षी मंटो साहेबांची जन्म-शताब्दी आली, ती पण अगदी अशीच इमाने इतबारे साजरी केली.

जेव्हा फ़ैज लाहोरला कॉलेजात होते तेव्हा देशभरात ‘सायमन परत जा’ चे नारे सुरु होते. लाहोरला लाल लजपत राय नेतृत्व करत होते. फ़ैजचे ‘formative age’ का काय ते होते. तिथे हे अरेबिक शिकले, इंग्रजी साहित्य वाचले. तेव्हा पंजाबात डावी विचारसरणी जोरदार मूळ धरत होती. रशियन क्रांती झाली होती. सर्वत्र लाल रंगाचा बोलबाला होता. बहुधा कबीराने ‘लाली मेरे लाल कि, जिथ देखू तिथ लाल’ हे या काळाला उद्देशून लिहिले असावे. दुसरे महायुद्ध अजून बरेच दूर होते. भगत सिंग तर पक्का कम्युनिस्ट. Comintern मधून हकालपट्टी झाल्यावर मानवेंद्रनाथ रॉय जेव्हा भारतात परत आले तेही लाहोरला चक्कर मारते झाले. या सर्वांच्या संपर्कात, प्रभावात फ़ैज साहेब येत होते. तेव्हाचे कवी – हसरत मोहानी, हफ़िज जालन्धरी, अख्तर शिरानी यांचे वाचन चालू होते.

पस्तीस साली अमृतसरला नोकरी करण्यास फ़ैज आले. भारतात ट्रेड युनियन्स वाढत होत्या. मजदूर आंदोलनाचा जमाना सुरु झाला होता. प्रोग्रेसिव रायटर्सवाले बाळसे धरू लागले होते. यांच्यात फ़ैज दाखल झाले. त्या काळाबद्दल फ़ैज म्हणतात – “It seemed that several schools had opened in the garden. In this school the first lesson we learnt was that to think of separating oneself from the world is, in the first place, useless. This is so because the experiences around us necessarily affected us. The self of a human being, despite all its loves, troubles, joys and pains, is a tiny, limited and humble thing. The measure of the vastness of life is the whole universe. Thus the agony of love and the agony of time are two aspects of one experience.”

एक शेर आहे – यू किनारोंसे समुंदर देखा नही जाता. आपल्या ‘एक तरी ओवी अनुभवावी’ उक्तीला अनुसरून फ़ैज साहेबांनी काय काय करून नाही  पहिले? शिक्षक झाले, पत्रकार झाले. अलिगढला गेले, लाहोरला गेले. अगदी सैन्यात देखील भरती झाले. तिथे कोणा ‘अकबर खान’ नावाच्या अधिकाऱ्याच्या हाताखाली होते. बढती होत होत मेजर झाले. फाळणीनंतर कबालीवाल्यांचे कश्मीरवरचे आक्रमण पाहून वैतागून राजीनामाच दिला. पुन्हा देशांतर, पुन्हा अनेक नोकऱ्या, लेखणी चालूच होती, चळवळी चालूच होत्या.

फ़ैज एका कवितेत म्हणतात – हम देखेंगे लाज़िम है कि हम भी देखेंगे, वो दिन कि जिसका वादा है जो लोह-ए-अज़ल में लिखा है

तो दिवस नक्की येईल. कोणता? तर –
जब ज़ुल्म-ओ-सितम के कोह-ए-गरां रुई की तरह उड़ जाएँगे,
हम महक़ूमों के पाँव तले ये धरती धड़-धड़ धड़केगी,
और अहल-ए-हक़म के सर ऊपर जब बिजली कड़-कड़ कड़केगी

जेव्हा या जुलमाचे मोठ-मोठाले पर्वत कापसासारखे उडून जातील; आम्ही, जे अनेक शतके दबलेलो आहोत, यांच्या पायाखाली जमीन कंप पावेल, आणि आमच्या वर हुकुम चालवण्याऱ्यांनो, तुमच्याच डोक्यावर आकाशातून वीज पडेल.

जब अर्ज-ए-ख़ुदा के काबे से सब बुत उठवाए जाएँगे,
हम अहल-ए-सफ़ा, मरदूद-ए-हरम मसनद पे बिठाए जाएँगे,
सब ताज उछाले जाएँगे सब तख़्त गिराए जाएँगे

बस नाम रहेगा अल्लाह का जो ग़ायब भी है हाज़िर भी जो मंज़र भी है नाज़िर भी,
उट्ठेगा अन-अल-हक़ का नारा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो,
और राज़ करेगी खुल्क-ए-ख़ुदा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो.

या ‘अन-अल-हक़’ (अहं ब्रह्मास्मि) च्या शोधात फ़ैज साहेब कायम राहिले. निडर. यांचा डावीकडे असलेला कल आणि लोकप्रियता पाहून लियाकत आली खानने यांचा सावरकर केला. बादरायणी संबंध जोडून एका ‘साजिश’ मध्ये सहभागी झाल्याबद्दल कैदेत टाकले. अपमान केला. राजकीय बंदी असून देखील सामन्य कैद्याप्रमाणे वागवले. आपल्याकडे आणीबाणी काळात ‘मिसा’वाल्यांना किमान सोयी-सुविधा तरी मिळत असत तुरुंगात. यांचे फार हाल झाले. त्यावर त्यांनी एक सुरेख काव्य लिहिले आहे. (आणि नय्यर नूरने अप्रतिम गायले देखील आहे) म्हणतात –

आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो (आज भल्या बाजारात पब्लिक समोर पायात बेड्या घालून नेण्यात येत आहे),
दस्त-अफ्शां चलो, मस्त-ओ-रक़्सां चलो, खाक-बर-सर चलो, खूं-ब-दामां चलो,
राह तकता है सब शहर-ए-जानां चलो… आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो

हाकिम-ए-शहर भी, मजम-ए-आम भी, 
तीर-ए-इल्ज़ाम भी, संग-ए-दुश्नाम भी, 
सुबह-ए-नाशाद भी, रोज़-ए-नाकाम भी

इनका दमसाज़ अपने सिवा कौन है, 
शहर-ए-जानां मे अब बा-सफा कौन है, 
दस्त-ए-क़ातिल के शायां रहा कौन है

रख्त-ए-दिल बांध लो दिलफिगारों चलो, 
फिर हमीं क़त्ल हो आयें यारों चलो, 
आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो

Advertisements

बोल के लब… (१)

“सध्या मराठी भाषेला मरगळ आलेली आहे. चांगले कुणी काही लिहित नाही.” “अरे नाही, नाटके आपली चालू आहेत की; अन मराठी सिनेमा?” “पण राजकारणात दमदार वक्ते नाहीत. साहित्यात जोरकस कवी नाहीत…. आजच्या जमान्यातले टिळक-कुसुमाग्रज कुठाहेत?”

या गप्पा पुण्यात शिशुमंदिरात देखील चालतात. विनोद राहू द्या. पण साहित्यात अभिजन घडतात तरी केव्हा? पर्फेक्ट रँडमनेस? यावर अनेक भल्या भल्यांनी भलेभले लिखाण केले आहे. सामाजिक अधोगती होत असतानाच, समाज रसातळाला जात असताना जसे शिवाजी किंवा शंकराचार्य होतात तसे साहित्यकार साधारणतः होत नाहीत. कालिदास गुप्त काळातच होतो. एकंदरीत सामाजिक मरगळ साहित्यात उतरते हे खरे.

जर आपण भारतीय साहित्याचा गेल्या दीड-दोन शतकांचा ग्राफ पहिला तर त्यात तीन शिखरे अगदी उठून दिसतात जेव्हा साहित्यरचना उदंड होत होती; आकाराने, विचाराने आणि प्रभावाने. एक म्हणजे सुधारकांच्या चळवळीचा काळ. यात अनेक प्रयोग झाले. नवे साहित्य आले, नवे साहित्य प्रकार आले, नवे विषय आले, नवी साधने आली. हे मराठी, बंगाली, हिंदी, तेलुगु सर्वच भाषांमध्ये चालू होते. समाजमनाचे अभिसरण का काय ते सुरु झाले. त्यात गेल्या शतकाच्या सुरुवातीस खंड पडला. दुसरा काळ गांधींचा. त्यांच्या काळात देखील अनेक प्रकारचे मंथन-बिंथन झाले. नवनवे प्रयोग झाले. आणि त्यालाच समांतर अस डाव्यांचा प्रवाह हा तिसरा. थोडासा नंतर सुरु झाला. या प्रवाहाचा प्रभाव मात्र पुढे जास्तच टिकला. १९२५-३० च्या आसपास सुरु झालेली यांची चळवळ पुढे फाळणी झाली तरी अनेक वर्षे तग धरून होती. यालाच पुढे अनेक फाटे फुटले. (डाव्यांच्या प्रत्येक गोष्टीची फाटाफूट हमखास होते, त्यामुळे त्यांच्या विरोधकांनी त्यांना भ्यायचे काहीच कारण नाही. फक्त कालाय तस्मै नमः म्हणावं झालं)

‘सामर्थ्य आहे चळवळीचे’ या समर्थांच्या उक्तीवर डाव्यांचा जबर विश्वास. प्रत्येक गोष्ट करायची ती संघटना बांधून. मग साहित्य निर्मितीमध्ये ती वृत्ती उतरली नाही तर ते डावे कसले? १९३६ साली अनेक साहित्यिकांनी एकत्र येउन एक प्रोग्रेसिव रायटर्स असोसिएशन स्थापन केले लखनौला. मुन्शी प्रेमचंद यांनी त्यात पुढाकार घेतला होता. त्यानंतर ते काहीच महिन्यात वारले पण ती चळवळ मात्र जोरदार रुजली. यात कोण नव्हते? साहीर लुधियानवी, सरदार जाफरी, अमृता प्रीतम, कैफी आझमी, सआदत हसन मंटो, भीष्म सहानी, हबीब तन्वीर, इस्मत चुगताई, जोश मलिहाबादी, जान निसार अख्तर, फ़िराक़ गोरखपुरी… गेला बाजार आपले जावेद अख्तर साहेब पण यातूनच पुढे आले. एक एक नाव म्हणजे दिग्गज आहे.

तो काळंच मोठा धामधुमीचा होता. आणि या लोकांनी त्यात आणिक भर म्हणून वैचारिक घुसळण करकरून साहित्य-विश्व मुळासकट हलवून का काय ते सोडले. त्यांना सर्व प्रांतीय भाषांनी देखील प्रतिसाद दिला. मग ते उर्दू मधले अंजुमन तरक्कीपसंद मुस्सनफिन असो कि तेलुगु मधले अभ्युदय रचयीतला संगम असो. (या लेखाचा संबंध उर्दूपुरता मर्यादित आहे)

उर्दू काव्याबाबत एक तक्रार नेहमी केली जाते. यांचे शायर कायम बेवडे असतात, प्रेमात आणि म्हणून आयुष्यात हरलेले असतात, साकीसमोर बसून दारूच्या याचनेपलीकडे यांची मजल जात नाही, धर्मगुरूंना शिव्या देण्याशिवाय यांना काही येत नाही, यांच्या शायरीचे विषय देखील किती मर्यादित असतात वगैरे वगैरे. एका अंशी ते खरेही होते. अर्थाच्या कितीही छटा काढू म्हटले तरी त्याला मर्यादा आहेच्चे. बच्चन साहेबांची मधुशाला म्हणजे खरोखरीचा दारूचा गुत्ता नाही हे सरळ आहे. पण बिचाऱ्या उर्दू कवीच्या व्याकुळ भावात फारात फार सक्तीची भक्ती दाखवता येईल, पण तेवढेच. पण म्हणून ‘शाळा’, ‘गवतफुल’, ‘आजी’, ‘पडू आजारी’, ‘दख्खनची राणी’ थोडीच त्यात दिसणार आहे?

पण या परंपरेने लादलेल्या मणामणाच्या ओझ्याला वगैरे बाजूला सारून, हे ‘प्रोग्रेसिव’ वाले बरेच काही करून गेले. त्यांनी उर्दू साहित्याचा चेहरामोहरांच बदलून टाकला. त्यांच्यात पण मर्ढेकर, विंदा, विश्राम बेडेकर, श्री. ना., श्री. दा. पानवलकर आणि नेमाडे झाले. अल्लामा इक्बालने तरक्कीपसंदच्या माध्यमातून उर्दू कवितेला नवे आयाम दिले तर सआदत हसन ने लघुकथांचे स्वरूप बदलून टाकले.

“If you are not familiar with the age in which we live, read my stories. If you cannot endure my stories, it means that this age is unbearable.” असे मंटो म्हणाला होता.

या प्रोग्रेसिववाल्यांनी शब्द-चमत्कृती बाजूला सारली. शमा-परवाना विलग झाले, कश्ती समुद्रात हेलकावे घेणे थांबली, मद्याचा  प्याला फोडला, अंजुमनमध्ये हजेरी लावणे सोडून दिले, साकी एकटी पडली, मयखाना लॉसमध्ये गेला. यांनी आभाळाच्या पल्याडचे जग नाकारले. अल-इलाहला अल-विदा केलं, बिचाऱ्या शेख-साहबशी कोणी भांडण करेना. आणि या जमिनीवरच्या या माणसाच्या या जगण्यात ज्या अडचणी येतात त्या मांडायचा प्रयत्न केला. प्रतिमांचे भव्य-दिव्यत्व अबाधित ठेवले, मात्र ते मनुष्यात्वाला उन्नतीची वाट दाखवायला, आदर्श निर्माण करायला आणि आपल्या आम आदमीच्या रोजच्या संघर्षाचे दर्शन घडवायला. अखिल-जग, मानवता-विश्वबंधुत्व, मनातील हेलकावे, घुसमट, सामाजिक आंदोलने, गरिबी-भूक, क्रूरता-युद्ध-अमानावता काय काय नि काय काय.. यांच्या पिढीने सारे याची देही याची डोळा पहिले, अनुभवले. शतकांचे अनुभव यांनी दशकात घेतले. आणि ते साहित्यात उतरले.

तरीही आशावाद होता, आदर्शवाद होता. सामाजिक एकता हे मूल्य मान्य होते. त्यासाठी क्रांतीवर अजून विश्वास होता. जगात बदल घडवता येतो हे यांनी पहिले होते. व्यक्तीच्या शक्तीवर श्रद्धा होती. शक्यता अनेक होत्या. त्यांना बळ द्यायचे काम हे आपल्या परीने करत होते. हे सर्व अनुभवतानाच्या भावनांचे अचूक चित्रण हे लोक करत होते. समाजाचा आणि व्यक्तीच्या मनाचा आरसा बनू पाहत होते.

यांच्याच पुढच्या पिढीत जन्माला तो आपला या लेखमालेचा नायक – फ़ैज अहमद फ़ैज.

इस पार, प्रिये मधु है तुम हो..

इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!
यह चाँद उदित होकर नभ में कुछ ताप मिटाता जीवन का,
लहरालहरा यह शाखाएँ कुछ शोक भुला देती मन का,
कल मुर्झानेवाली कलियाँ हँसकर कहती हैं मगन रहो,
बुलबुल तरु की फुनगी पर से संदेश सुनाती यौवन का,
तुम देकर मदिरा के प्याले मेरा मन बहला देती हो,
उस पार मुझे बहलाने का उपचार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

2

जग में रस की नदियाँ बहती, रसना दो बूंदें पाती है,
जीवन की झिलमिलसी झाँकी नयनों के आगे आती है,
स्वरतालमयी वीणा बजती, मिलती है बस झंकार मुझे,
मेरे सुमनों की गंध कहीं यह वायु उड़ा ले जाती है;
ऐसा सुनता, उस पार, प्रिये, ये साधन भी छिन जाएँगे;
तब मानव की चेतनता का आधार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

3

प्याला है पर पी पाएँगे, है ज्ञात नहीं इतना हमको,
इस पार नियति ने भेजा है, असमर्थबना कितना हमको,
कहने वाले, पर कहते है, हम कर्मों में स्वाधीन सदा,
करने वालों की परवशता है ज्ञात किसे, जितनी हमको?
कह तो सकते हैं, कहकर ही कुछ दिल हलका कर लेते हैं,
उस पार अभागे मानव का अधिकार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

4

कुछ भी न किया था जब उसका, उसने पथ में काँटे बोये,
वे भार दिए धर कंधों पर, जो रो-रोकर हमने ढोए;
महलों के सपनों के भीतर जर्जर खँडहर का सत्य भरा,
उर में ऐसी हलचल भर दी, दो रात न हम सुख से सोए;
अब तो हम अपने जीवन भर उस क्रूर कठिन को कोस चुके;
उस पार नियति का मानव से व्यवहार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा

5

संसृति के जीवन में, सुभगे ऐसी भी घड़ियाँ आएँगी,
जब दिनकर की तमहर किरणे तम के अन्दर छिप जाएँगी,
जब निज प्रियतम का शव, रजनी तम की चादर से ढक देगी,
तब रवि-शशि-पोषित यह पृथ्वी कितने दिन खैर मनाएगी!
जब इस लंबे-चौड़े जग का अस्तित्व न रहने पाएगा,
तब हम दोनो का नन्हा-सा संसार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

6

ऐसा चिर पतझड़ आएगा कोयल न कुहुक फिर पाएगी,
बुलबुल न अंधेरे में गागा जीवन की ज्योति जगाएगी,
अगणित मृदु-नव पल्लव के स्वर ‘मरमर’ न सुने फिर जाएँगे,
अलि-अवली कलि-दल पर गुंजन करने के हेतु न आएगी,
जब इतनी रसमय ध्वनियों का अवसान, प्रिये, हो जाएगा,
तब शुष्क हमारे कंठों का उद्गार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

7

सुन काल प्रबल का गुरु-गर्जन निर्झरिणी भूलेगी नर्तन,
निर्झर भूलेगा निज ‘टलमल’, सरिता अपना ‘कलकल’ गायन,
वह गायक-नायक सिन्धु कहीं, चुप हो छिप जाना चाहेगा,
मुँह खोल खड़े रह जाएँगे गंधर्व, अप्सरा, किन्नरगण;
संगीत सजीव हुआ जिनमें, जब मौन वही हो जाएँगे,
तब, प्राण, तुम्हारी तंत्री का जड़ तार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

8

उतरे इन आखों के आगे जो हार चमेली ने पहने,
वह छीन रहा, देखो, माली, सुकुमार लताओं के गहने,
दो दिन में खींची जाएगी ऊषा की साड़ी सिन्दूरी,
पट इन्द्रधनुष का सतरंगा पाएगा कितने दिन रहने;
जब मूर्तिमती सत्ताओं की शोभा-सुषमा लुट जाएगी,
तब कवि के कल्पित स्वप्नों का श्रृंगार न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

8

दृग देख जहाँ तक पाते हैं, तम का सागर लहराता है,
फिर भी उस पार खड़ा कोई हम सब को खींच बुलाता है;
मैं आज चला तुम आओगी कल, परसों सब संगीसाथी,
दुनिया रोती-धोती रहती, जिसको जाना है, जाता है;
मेरा तो होता मन डगडग, तट पर ही के हलकोरों से!
जब मैं एकाकी पहुँचूँगा मँझधार, न जाने क्या होगा!
इस पार, प्रिये मधु है तुम हो, उस पार न जाने क्या होगा!

ये धूप किनारा शाम ढले – फ़ैज़

ये धूप किनारा शाम ढले
मिलते हैं दोंनो वक्त जहाँ

जो रात न दिन, जो आज न कल
पल भर में अमर, पल भर में धुंआँ

इस धूप किनारे, पल दो पल
होठों की लपक, बाँहों की खनक
ये मेल हमारा झूठ न सच
क्यों रार करें, क्यों दोष धरें
किस कारण झूठी बात करें

जब तेरी समन्दर आँखों में
इस शाम का सूरज डूबेगा
सुख सोयेंगे घर-दर वाले
और राही अपनी राह लेगा

अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?

अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?

उठी ऐसी घटा नभ में
छिपे सब चाँद और तारे,
उठा तूफ़ान वह नभ में
गए बुझ दीप भी सारे

मगर इस रात में भी लौ लगाये कौन बैठा है ?
अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?

… गगन में गर्व से उठ उठ
गगन में गर्व से घिर घिर,
गरज कहती घटाए हैं
नहीं होगा उजाला फिर

मगर चिर ज्योति में निष्ठा जमाये कौन बैठा है ?
अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?

तिमिर के राज्य का ऐसा
कठिन आतंक छाया है,
उठा जो शीश सकते थे
उन्होंने सिर झुकाया है

मगर विद्रोह की ज्वाला जलाये कौन बैठा है ?
अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?

प्रलय का सब समां बांधे
प्रलय की रात है छाई
विनाशक शक्तियों की इस
तिमिर के बीच बन आयी

मगर निर्माण में आशा दृढआये कौन बैठा है ?
अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?

प्रभंजक मेघ दामिनी ने
न क्या तोडा न क्या फोड़ा,
धरा के और नभ के बीच
कुछ साबुत नहीं छोड़ा

मगर विश्वास को अपने बचाए कौन बैठा है ?
अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?

प्रलय की रात को सोचे
प्रणय की बात क्या कोई
मगर प्रेम बंधन में
समझ किसने नहीं खोई

किसी के पंथ में पलकें बिछाये कौन बैठा है ?
अँधेरी रात में दीपक जलाये कौन बैठा है ?