Fal-e-Hafiz

For centuries, it has been a Persian tradition to consult Hafez when confronted with a difficult decision or choice. When used in divination, it is widely believed that Hafez’s poetry will reveal the answer to your destiny.

This is what I found today –

I expected friendship from my friends
How mistaken were my notions of these trends.
When will the tree of friendship bear fruit?
I have planted seeds of many strains & blends.
Dervishes keep away from discourses & discussions
Else my arguments, my talk, only offends.
I detected aggression in your piercing eyes
Forgive me and let me make peaceful amends.
The bud of your goodness remained closed
I became the gardener whom flowers tends.
Many wrongs were done, yet no-one complained
My silence, deference and respect extends.
Said, this friendship is what Hafiz intends
Not by our order his time, this way he spends.
(Ghazal 369)

दुआ – फ़ैज़

आईये हाथ उठायें हम भी
हम जिन्हें रस्मे दुआ याद नहीं
हम जिन्हें सोज़े मोहब्बत के सिवा
कोई बुत, कोई ख़ुदा याद नहीं

आईये अर्ज़ गुजारें कि निगारे हस्ती
ज़हरे इमरोज़ में शीरीनीए फ़र्दा भर दे
वो जिन्हें ताबे गरां बारीए अय्याम नहीं
उनकी पलकों पे शबो रोज़ को हल्का कर दे

जिनकी आँखों को रुख़े सुब्ह का यारा भी नहीं
उनकी रातों में कोई शमआ मुनव्वर कर दे
जिनके क़दमों को किसी रह का सहारा भी नहीं
उनकी नज़रों पे कोई राह उजागर कर दे

जिनका दीँ पै रवीए किज़्बो रिया है उनको
हिम्मते कुफ्र मिले, जुरआते तहकीक मिले
जिनके सर मुन्ताज़िरे तेग़े जफा हैं उनको
दस्ते क़ातिल को झटक देने की तौफ़ीक़ मिले

इश्क़ का सिररे निहाँ जान तपाँ है जिस से
आज इकरार करें और तपिश मिट जाए
हर्फे हक दिल में खटकता है जो कांटे की तरह
आज इज़हार करें और ख़लिश मिट जाए

बोल के लब… (३)

Faiz
आदर्शवाद आता बदलला होता. वय वाढले होते. जग पाहिले होते, अनुभवले होते, सैन्य पाहिले, युद्ध पाहिले, फाळणी पाहिली, अनेक नोकऱ्या करून पाहिल्या, चळवळी चालवल्या, देशद्रोहाचा आरोप झाला, कोर्टात मुकदमा झाला, काही वर्ष तुरुंगात डांबून झाले. आदर्शवाद बदलला. तेव्हा कविता लिहित होते –
मुझ से पहली सी मोहब्बत मेरे महबूब न मांग.
और भी दुख हैं ज़माने में मोहब्बत के सिवा राहते और भी हैं वस्ल की राहत के सिवा

क्रांती पाहिजे होती पण वाट्याला आले तुरुंग. क्रांती वगैरे काही दृष्टीपथात पडेना. प्रवासात भरडला जाणारा माणूस तेवढा दिसत होता. कोणीही तिथे निराशेने दाबून गेले असते पण फ़ैज पक्के आशावादी. एके ठिकाणी म्हटले आहे –
And yet love is the leit motif of his poetry. Faiz is one of the great lyricists who seems, from one point of view, to have sung of nothing with greater passion than love.That is why, apart from being a great revolutionary poet, he was a great love poet, and there was no distinction between the two, love and revolution had become identical in him.

कैदेत असताना कधी कधी आपल्या बायकोला पत्रे लिहायचे त्यांची बायको Alys हिला. हि जन्माने ब्रिटीश पण जातकुळीने कम्युनिस्ट. एका कवितेत ते म्हणतात –

बुझा जो रौज़न-ए-ज़िंदाँ तो दिल ये समझा है
कि तेरी मांग सितारों से भर गई होगी
चमक उठे हैं सलासिल तो हमने जाना है
कि अब सहर तेरे रुख़ पर बिखर गई होगी

ग़र आज तुझसे जुदा हैं तो कल बहम होंगे
ये रात भर की जुदाई तो कोई बात नहीं
ग़र आज औज पे है ताल-ए-रक़ीब तो क्या
ये चार दिन की ख़ुदाई तो कोई बात नहीं

याच कवितेत पहिले कडवे आहे जे आपले सध्याचे प्रेस कौन्सिलचे अध्यक्ष (माजी सरन्यायाधीश) मार्कंडेय काटजू सारखे वापरत असतात – “बने हैं अहल-ए-हवस मुद्दई भी, मुंसिफ़ भी; किसे वकील करें, किस से मुंसिफ़ी चाहें”; जिथे वकील आणि न्यायाधीश दोघेही हव्यासाला बळी पडले आहेत तिथे दलीले पेश करणार तरी कोण? आणि दाद तरी मागायची कोणाकडे?

पण फ़ैज म्हणतात – नाही. जीवात जीव वगैरे असे पर्यंत बोललेच पाहिजे. क्रांती नाही म्हणून काय झाले? मार्क्स सफल नाही म्हणून काय झाले? मुग गिळून गप्प राहण्यात अर्थ नाही. सत्याचे वाली आम्ही नसू तर मग कोण? आज किमान बोलायला तोंड आहे, शरीरात त्राण आहे, जीवात जीव आहे, आणि मुख्य म्हणजे सत्य जिवंत आहे – आत्ताच बोलले पाहिजे.

बोल कि लब आज़ाद हैं तेरे बोल ज़बाँ अब तक तेरी है
तेरा सुतवाँ जिस्म है तेरा बोल कि जाँ अब तक् तेरी है
देख के आहंगर की दुकाँ में तुंद हैं शोले सुर्ख़ है आहन
खुलने लगे क़ुफ़्फ़लों के दहाने फैला हर एक ज़न्जीर का दामन
बोल ये थोड़ा वक़्त बहोत है जिस्म-ओ-ज़बाँ की मौत से पहले
बोल कि सच ज़िंदा है अब तक बोल जो कुछ कहने है कह ले

शाम बेनेगलांच्या ‘मम्मो’ मध्ये फरीदा जलाल हि कविता म्हणते. पाकिस्तान मधून आलेली असते. कागदपत्रे गहाळ असतात. आणि इथे तिला बऱ्याच अपेष्टांना सहन करावे लागते. तेव्हा ती हि कविता म्हणते. बोल कि लब आज़ाद हैं तेरे… जेल मध्ये अनेक वर्ष काढली. मग झुल्फिकार अली भुत्तोंच्यामुळे सुटका झाली. मात्र तडीपार व्हावे लागले. काही वर्षे रशियात काढली. तिथे लेनिन प्राईझ का काय ते पण मिळाले. मग नंतर लंडनला स्थाईक झाले. आणि शेवटी १९६४ मध्ये मायदेशी परत येउन कराची मध्ये घर केले.

“निसार मैं तेरी गलियों के अए वतन, कि जहाँ चली है रस्म कि कोई न सर उठा के चले”

आता तर जगच पाहून झाले होते. कामगार इथून तिथून सर्वत्र सारखाच हे माहित होतेच. आता मानव इथून तिथून जगभर एकच आहे हे अनुभवले. बुद्धदर्शन झाले. दुःख आकळले आणि मग मानवता-विश्वात्मकतेची पायरी चढले. आंतरराष्ट्रीयवाद का काय ते. आधीच देवावर श्रद्धा नव्हती. म्हणजे किमान प्रस्थापित मुस्लिम अल्लाह मान्य नव्हता. देव नाही देवालयी अशी मान्यता होती. ब्लास्फेमी कायद्याअंतर्गत खटला पण चालला होता एकदा यांच्यावर. सुफी पंथाचा प्रभाव जास्त होता.

ज्या पाकिस्तानने त्यांना सुरुवातीस प्रचंड त्रास दिला तिथेच नंतर ते राष्ट्रीय कवी झाले. नंतर राजकारणात आले. अनेक खात्यांचे केंद्रीय मंत्री झाले. देशाची सेवा वगैरे केली. प्रत्येक कलेच्या प्रकारावर आपला प्रभाव सोडते झाले. आता तर त्यांचे नाव इतके मोठे आहे कि गालिब आणि इक़्बाल नंतर फ़ैजचे नाव येते. दिगंत कीर्ती मिळवली. कीर्तीरूपी उरले आहेत. असे म्हणतात कि चार वेळा यांची नोबेल करता निवड होता होता राहिली. पण, तरीही फ़ैज साहेब म्हणतात –

वो इंतेजार ही जिसका, ये वो सहर तो नही,
ये वो सहर तो नाही जिसकी आरजू लेकर चले थे
यार कि मिल जाएगी कही न कही
फलक के दश्त में तारोंकी आखरी मंजिल…

निजाते दीदो दिल कि घडी नही आई
चाले चलो कि वो मंजिल अभी नही आई

बोल के लब… (२)

फ़ैज अहमद फ़ैज.

आपल्या या लेखनायकाचा जन्म १९११ साली सियालकोटला अखंड भारतात झाला. त्याची जन्म शताब्दी नुकतीच आपण साजरी करून संपवली. भारतभर अनेक कार्यक्रम केले, सप्ताह घातले, भाषणे ठोकली, रात्री जागवल्या, गाणी ऐकली-ऐकवली, चर्चासत्रे भरवली, नाटिका पण केल्या. अगदी राष्ट्रपती महोदया देखील भाषणकर्त्या झाल्या या विषयावर. सीमेपलीकडून अनेक कलाकार आले आणि मित्रत्वाचे नारेबिरे लगावून गेले. पुढच्या वर्षी मंटो साहेबांची जन्म-शताब्दी आली, ती पण अगदी अशीच इमाने इतबारे साजरी केली.

जेव्हा फ़ैज लाहोरला कॉलेजात होते तेव्हा देशभरात ‘सायमन परत जा’ चे नारे सुरु होते. लाहोरला लाल लजपत राय नेतृत्व करत होते. फ़ैजचे ‘formative age’ का काय ते होते. तिथे हे अरेबिक शिकले, इंग्रजी साहित्य वाचले. तेव्हा पंजाबात डावी विचारसरणी जोरदार मूळ धरत होती. रशियन क्रांती झाली होती. सर्वत्र लाल रंगाचा बोलबाला होता. बहुधा कबीराने ‘लाली मेरे लाल कि, जिथ देखू तिथ लाल’ हे या काळाला उद्देशून लिहिले असावे. दुसरे महायुद्ध अजून बरेच दूर होते. भगत सिंग तर पक्का कम्युनिस्ट. Comintern मधून हकालपट्टी झाल्यावर मानवेंद्रनाथ रॉय जेव्हा भारतात परत आले तेही लाहोरला चक्कर मारते झाले. या सर्वांच्या संपर्कात, प्रभावात फ़ैज साहेब येत होते. तेव्हाचे कवी – हसरत मोहानी, हफ़िज जालन्धरी, अख्तर शिरानी यांचे वाचन चालू होते.

पस्तीस साली अमृतसरला नोकरी करण्यास फ़ैज आले. भारतात ट्रेड युनियन्स वाढत होत्या. मजदूर आंदोलनाचा जमाना सुरु झाला होता. प्रोग्रेसिव रायटर्सवाले बाळसे धरू लागले होते. यांच्यात फ़ैज दाखल झाले. त्या काळाबद्दल फ़ैज म्हणतात – “It seemed that several schools had opened in the garden. In this school the first lesson we learnt was that to think of separating oneself from the world is, in the first place, useless. This is so because the experiences around us necessarily affected us. The self of a human being, despite all its loves, troubles, joys and pains, is a tiny, limited and humble thing. The measure of the vastness of life is the whole universe. Thus the agony of love and the agony of time are two aspects of one experience.”

एक शेर आहे – यू किनारोंसे समुंदर देखा नही जाता. आपल्या ‘एक तरी ओवी अनुभवावी’ उक्तीला अनुसरून फ़ैज साहेबांनी काय काय करून नाही  पहिले? शिक्षक झाले, पत्रकार झाले. अलिगढला गेले, लाहोरला गेले. अगदी सैन्यात देखील भरती झाले. तिथे कोणा ‘अकबर खान’ नावाच्या अधिकाऱ्याच्या हाताखाली होते. बढती होत होत मेजर झाले. फाळणीनंतर कबालीवाल्यांचे कश्मीरवरचे आक्रमण पाहून वैतागून राजीनामाच दिला. पुन्हा देशांतर, पुन्हा अनेक नोकऱ्या, लेखणी चालूच होती, चळवळी चालूच होत्या.

फ़ैज एका कवितेत म्हणतात – हम देखेंगे लाज़िम है कि हम भी देखेंगे, वो दिन कि जिसका वादा है जो लोह-ए-अज़ल में लिखा है

तो दिवस नक्की येईल. कोणता? तर –
जब ज़ुल्म-ओ-सितम के कोह-ए-गरां रुई की तरह उड़ जाएँगे,
हम महक़ूमों के पाँव तले ये धरती धड़-धड़ धड़केगी,
और अहल-ए-हक़म के सर ऊपर जब बिजली कड़-कड़ कड़केगी

जेव्हा या जुलमाचे मोठ-मोठाले पर्वत कापसासारखे उडून जातील; आम्ही, जे अनेक शतके दबलेलो आहोत, यांच्या पायाखाली जमीन कंप पावेल, आणि आमच्या वर हुकुम चालवण्याऱ्यांनो, तुमच्याच डोक्यावर आकाशातून वीज पडेल.

जब अर्ज-ए-ख़ुदा के काबे से सब बुत उठवाए जाएँगे,
हम अहल-ए-सफ़ा, मरदूद-ए-हरम मसनद पे बिठाए जाएँगे,
सब ताज उछाले जाएँगे सब तख़्त गिराए जाएँगे

बस नाम रहेगा अल्लाह का जो ग़ायब भी है हाज़िर भी जो मंज़र भी है नाज़िर भी,
उट्ठेगा अन-अल-हक़ का नारा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो,
और राज़ करेगी खुल्क-ए-ख़ुदा जो मैं भी हूँ और तुम भी हो.

या ‘अन-अल-हक़’ (अहं ब्रह्मास्मि) च्या शोधात फ़ैज साहेब कायम राहिले. निडर. यांचा डावीकडे असलेला कल आणि लोकप्रियता पाहून लियाकत आली खानने यांचा सावरकर केला. बादरायणी संबंध जोडून एका ‘साजिश’ मध्ये सहभागी झाल्याबद्दल कैदेत टाकले. अपमान केला. राजकीय बंदी असून देखील सामन्य कैद्याप्रमाणे वागवले. आपल्याकडे आणीबाणी काळात ‘मिसा’वाल्यांना किमान सोयी-सुविधा तरी मिळत असत तुरुंगात. यांचे फार हाल झाले. त्यावर त्यांनी एक सुरेख काव्य लिहिले आहे. (आणि नय्यर नूरने अप्रतिम गायले देखील आहे) म्हणतात –

आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो (आज भल्या बाजारात पब्लिक समोर पायात बेड्या घालून नेण्यात येत आहे),
दस्त-अफ्शां चलो, मस्त-ओ-रक़्सां चलो, खाक-बर-सर चलो, खूं-ब-दामां चलो,
राह तकता है सब शहर-ए-जानां चलो… आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो

हाकिम-ए-शहर भी, मजम-ए-आम भी, 
तीर-ए-इल्ज़ाम भी, संग-ए-दुश्नाम भी, 
सुबह-ए-नाशाद भी, रोज़-ए-नाकाम भी

इनका दमसाज़ अपने सिवा कौन है, 
शहर-ए-जानां मे अब बा-सफा कौन है, 
दस्त-ए-क़ातिल के शायां रहा कौन है

रख्त-ए-दिल बांध लो दिलफिगारों चलो, 
फिर हमीं क़त्ल हो आयें यारों चलो, 
आज बाज़ार में पा-ब-जौला चलो